Tây Đệ và Hồng Thôn (An Huy): làng Huy Châu tường trắng ngói đen

Tây Đệ (Xidi) và Hồng Thôn (Hongcun) là hai làng cổ kiểu Huy Châu ở vùng núi nam An Huy, Trung Quốc, gần núi Hoàng Sơn, được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 2000. Cả hai nổi tiếng với tường trắng, ngói đen, những bức tường đầu ngựa bậc thang và ngõ hẹp chằng chịt như mê cung. Hồng Thôn có hệ thống mương nước dẫn qua từng nhà và hồ bán nguyệt giữa làng; Tây Đệ có cổng đá chạm khắc và những ngôi nhà của thương nhân xưa. Đi một ngày được cả hai làng, nhưng ngủ lại một đêm thì mới thấy làng lúc sáng sớm, trước khi đoàn khách tới.

Hai làng ở đâu

Tây Đệ và Hồng Thôn nằm cách nhau một đoạn ngắn, thuộc thành phố Hoàng Sơn ở phía nam tỉnh An Huy. Đây là vùng đất xưa gọi là Huy Châu, quê của những thương nhân Huy Châu (Huy thương) giàu có thời Minh – Thanh. Từ khu đô thị Hoàng Sơn đi xe khoảng một giờ là tới; nhiều người ghép chuyến thăm làng với chuyến leo núi Hoàng Sơn.

Cả hai làng đều có thu phí vào cổng. Bên trong, phần lớn nhà vẫn có người ở; một số nhà cổ lớn mở cửa đón khách xem như bảo tàng.

Kiến trúc Huy Châu: đọc nhà từ ngoài vào

Người Huy Châu xưa ra ngoài buôn bán, giàu lên rồi gửi tiền về quê dựng nhà. Nhưng quê họ là đất núi, đất hẹp, người đông, nên nhà phải dựng sát nhau. Những gì khách thấy hôm nay đều xuất phát từ hoàn cảnh ấy:

Hình ảnh nước mưa từ bốn mái chảy vào giữa nhà được người Huy Châu gọi theo ý "nước bốn phương về một nhà" — tiền của làm ăn xa đều quay về nhà mình.

Hồng Thôn: làng hình con trâu và hồ bán nguyệt

Hồng Thôn do dòng họ Uông dựng lên từ khoảng thời Nam Tống. Điều đặc biệt nhất là hệ thống nước: con mương nhỏ chảy qua trước cửa từng nhà, dẫn nước từ suối vào làng, rồi gom về hai hồ lớn. Theo cách hiểu dân gian của làng, cả làng mang hình một con trâu: núi sau làng là đầu, cây cổ thụ là sừng, nhà cửa là thân, những cây cầu là chân, mương nước là ruột, và hai hồ là dạ dày.

• Hồ Nguyệt Chiểu ở giữa làng có hình bán nguyệt, nhà cửa soi bóng xuống mặt nước. Đây là chỗ đông khách nhất.
• Nam Hồ ở rìa làng có cây cầu vòm, hàng cây bên bờ — cảnh quen trong nhiều bức tranh, và là bối cảnh của một số cảnh trong bộ phim võ hiệp Ngoạ hổ tàng long.
• Nhà cổ lớn của thương nhân mở cửa cho khách xem chạm khắc gỗ dày đặc trên xà, cửa.

Hồng Thôn cũng là chỗ sinh viên mỹ thuật thường đến vẽ ký hoạ. Sáng sớm, quanh Nam Hồ, hay thấy từng nhóm ngồi giá vẽ — một cảnh nên nhìn từ xa và đi vòng qua, đừng chen vào khung tranh của họ.

Tây Đệ: cổng đá và ngõ mê cung

Tây Đệ là làng của dòng họ Hồ. Ngay đầu làng là một cổng đá chạm khắc lớn dựng từ thời Minh để vinh danh một vị quan trong họ — loại cổng gọi là bài phường, phổ biến ở vùng Huy Châu. Đi vào trong là hệ thống ngõ hẹp lát đá, hai bên tường cao, rẽ trái rẽ phải liên tục.

Tây Đệ ít nước hơn Hồng Thôn nhưng nhiều ngõ hơn, nhiều nhà cổ có sân, vườn nhỏ, cửa sổ chạm khắc. Cách đi dễ nhất là theo con suối chạy qua làng làm trục, rẽ vào ngõ rồi quay về suối khi lạc. Lạc trong Tây Đệ không đáng sợ, đó là một phần của việc đi thăm.

Đi một ngày hai làng gợi ý

1. Sáng sớm ở Hồng Thôn: hồ Nam Hồ và Nguyệt Chiểu lúc sương còn trên mặt nước, trước khi đoàn khách đến.
2. Giữa buổi: vào một hai nhà cổ lớn xem chạm khắc, đi dọc mương nước.
3. Trưa: ăn bữa nhẹ, nghỉ, tránh giờ ngõ đông nhất.
4. Chiều ở Tây Đệ: qua cổng đá, đi lạc trong ngõ, leo lên chỗ cao ở rìa làng nhìn biển mái ngói đen lúc nắng chiều.

Ngủ lại trong nhà cổ

Trong cả hai làng có những gia đình sửa nhà cũ thành chỗ nghỉ cho khách: phòng nhỏ quanh giếng trời, cầu thang gỗ dốc, cửa sổ chạm hoa. Ngủ lại có hai cái lợi: sáng sớm ra hồ khi chưa mở cổng cho khách ngày, và tối được thấy làng sống bình thường — người già ngồi trước cửa, trẻ con chạy trong ngõ, đèn vàng hắt lên tường trắng. Nhà cổ thường cách âm kém, sàn gỗ kêu: đi nhẹ, nói nhỏ, tắt nhạc sau giờ tối. Mùa đông nên hỏi trước nhà có sưởi không.

Mùa nào đẹp

Tránh các kỳ nghỉ dài của Trung Quốc nếu có thể; những ngày đó ngõ hẹp gần như không đi nổi.

Phép đi thăm làng người đang ở

• Nhà có người ở thì đứng ngoài cửa, không bước vào sân dù cửa mở.
• Không rửa tay, rửa chân, đổ nước bẩn xuống mương: mương ấy vẫn là nguồn nước sinh hoạt của nhiều nhà.
• Không chạm tay lên chạm khắc gỗ, đá — dầu tay làm mòn hoa văn qua thời gian.
• Không leo lên tường, mái để chụp ảnh.
• Đi nhóm nhỏ trong ngõ hẹp, nhường đường cho người làng gánh đồ, đi xe đẩy.

Góc nhìn hôm nay

Tây Đệ và Hồng Thôn là ví dụ về làng của những người đi xa: thương nhân rời quê từ nhỏ, làm ăn khắp nơi, rồi đổ tiền về xây nhà, xây trường, xây cổng vinh danh dòng họ. Người Việt sẽ thấy quen: nhiều làng ở Bắc Bộ, Nghệ Tĩnh cũng có những ngôi nhà, nhà thờ họ dựng bằng tiền của con cháu đi xa gửi về. Đi thăm Hồng Thôn, có thể tự hỏi: nhà thờ họ ở quê mình được dựng bằng tiền ai, từ bao giờ?

Muốn tìm hiểu kỹ trước khi đi, có thể đọc mô tả di sản trên trang UNESCO, và các sách về kiến trúc dân gian Trung Hoa có chương về nhà Huy Châu.