Shirakawa-go (Nhật Bản): nhà mái tranh gassho dưới tuyết

Shirakawa-go là làng nhà mái tranh gassho ở vùng núi tỉnh Gifu, Nhật Bản, cùng các làng Gokayama bên tỉnh Toyama được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1995. Mái tranh dốc đứng như hai bàn tay chắp lại, phủ tuyết dày vào mùa đông, là hình ảnh người ta nhớ nhất. Nhưng Shirakawa-go vẫn là làng có người ở: đi thăm cho đúng nghĩa là đi bộ trên lối chung, không bước vào sân nhà người ta, mang rác về, và nếu được thì ngủ lại một đêm để thấy làng khi xe buýt du lịch đã về hết.

Shirakawa-go ở đâu, đến bằng đường nào

Làng nằm trong thung lũng sông Shō, giữa vùng núi phía bắc tỉnh Gifu, gần ranh giới với tỉnh Toyama. Phần làng nổi tiếng và đông khách nhất là Ogimachi, nơi có nhiều nhà gassho nhất. Hai làng Ainokura và Suganuma thuộc vùng Gokayama bên Toyama nhỏ hơn, yên hơn, cùng nằm trong một di sản.

Khách nước ngoài thường đến bằng xe buýt đường dài từ Takayama, Kanazawa hoặc Nagoya. Takayama là điểm gần nhất, đi xe buýt khoảng một giờ. Mùa đông, đường núi có tuyết, xe buýt vẫn chạy nhưng có thể chậm hoặc hủy chuyến khi bão tuyết; tự lái xe vào mùa này đòi hỏi kinh nghiệm lái trên tuyết và lốp chuyên dụng.

Mái gassho: vì sao dốc như vậy

Gassho-zukuri nghĩa là kiểu nhà "chắp tay" — mái tranh dốc đứng giống hai bàn tay chắp lại khi cầu nguyện. Có ba lý do chính khiến mái có hình dáng này:

• Tuyết. Vùng núi này có tuyết rất dày mỗi mùa đông. Mái dốc giúp tuyết trượt xuống, không đè sập nhà.
• Không gian gác. Bên trong mái là nhiều tầng gác. Xưa kia các tầng gác được dùng để nuôi tằm — nghề chính của nhiều gia đình trong vùng.
• Nghề làm diêm tiêu. Một số nhà từng sản xuất diêm tiêu (nguyên liệu thuốc súng) trong gian dưới sàn, tận dụng hơi ấm và chất thải hữu cơ trong nhà.

Các gian nhà lớn đủ cho cả đại gia đình nhiều thế hệ sống chung. Nhà quay theo hướng bắc – nam để mái hứng nắng hai mặt đều nhau và đón gió thung lũng, giúp tranh khô nhanh.

Yui: cả làng cùng lợp lại một mái nhà

Mái tranh gassho phải thay lại sau vài chục năm. Một mái lớn cần rất nhiều người làm trong thời gian ngắn, nên dân làng từ xưa đã có tục yui — đổi công cho nhau, nhà này lợp thì cả làng đến giúp, đến lượt nhà khác lại giúp lại. Ngày nay việc lợp mái có thêm thợ chuyên nghiệp và quỹ bảo tồn, nhưng tinh thần đổi công vẫn được nhắc tới như cốt lõi của làng.

Với người đi thăm, điều đáng mang về chính là chỗ này: ngôi làng đẹp không phải vì từng ngôi nhà, mà vì cả cộng đồng cùng giữ.

Đi bộ một vòng Ogimachi

1. Lên điểm ngắm trên đồi phía bắc làng vào buổi sáng, nhìn toàn cảnh mái tranh xếp giữa ruộng lúa. Đường lên dốc; mùa đông có thể đi xe đưa đón.
2. Xuống làng, đi theo đường chính rồi rẽ vào các lối nhỏ giữa ruộng và mương nước.
3. Vào thăm một hai ngôi nhà gassho mở cửa đón khách như một bảo tàng nhỏ: xem bếp lửa giữa nhà, cột kèo buộc bằng dây, các tầng gác nuôi tằm. Những nhà này thường có thu phí vào cửa.
4. Qua cây cầu treo bắc qua sông Shō ở lối vào làng, nhìn lại làng từ bờ bên kia.

Trong làng, nhiều nhà gassho là nhà ở của gia đình, có cả xe hơi đậu trước sân, có quần áo phơi. Những nhà đó không phải để vào xem.

Quy tắc khi vào làng

Làng đã nhiều lần lên tiếng về chuyện khách đông. Những điều được nhắc thường xuyên:

• Không bước vào sân, ruộng, nhà riêng, kể cả khi cửa mở.
• Không hút thuốc khi đi bộ trong làng — một đốm lửa có thể đốt cả mái tranh. Chỉ hút ở khu vực được chỉ định.
• Mang rác về: làng hầu như không có thùng rác công cộng.
• Không bay flycam khi chưa được phép.
• Không đứng giữa đường chụp ảnh, nhường xe của dân làng.
• Giữ yên lặng buổi tối nếu ngủ lại trong làng.

Ở bãi đỗ xe của làng có thu phí; một số nhà gassho mở cửa tham quan cũng thu phí. Người đi tự túc nên kiểm tra thông tin mới nhất trên trang của làng trước khi đi.

Mùa nào đẹp

Buổi diễn tập chữa cháy mùa thu, khi hàng chục vòi phun nước cùng bắn lên trời trên khắp làng, cho thấy rõ nỗi lo lớn nhất của một làng mái tranh: lửa.

Ngủ lại một đêm trong nhà gassho

Một số nhà gassho đón khách ngủ lại theo kiểu nhà trọ gia đình Nhật: ngủ trên nệm trải chiếu tatami, ăn tối quanh bếp lửa với món núi rừng của vùng, tắm theo giờ. Phòng ít, thường phải đặt sớm nhiều tháng cho mùa tuyết.

Ngủ lại có một giá trị khó thay: sau khoảng 4 – 5 giờ chiều, khi các đoàn xe buýt rời đi, làng trở về đúng nhịp của nó. Buổi sáng sớm đi bộ một mình giữa những mái tranh phủ sương là trải nghiệm mà khách đi trong ngày không có.

Phép ở nhà dân Nhật: cởi giày ở cửa, đi dép trong nhà, không đi dép trong nhà lên chiếu tatami, đúng giờ ăn, tắm theo lượt, không làm ồn sau giờ đi ngủ.

Góc nhìn hôm nay: Shirakawa-go soi vào làng Việt

Shirakawa-go là một trong những ví dụ được nhắc nhiều nhất về làng di sản chịu sức ép khách đông. Làng đã thử nhiều cách: đặt chỗ trước cho những tối thắp đèn mùa đông, giới hạn xe vào làng, quy định chỗ đỗ xe, nhắc khách về rác và thuốc lá. Bài học cho các làng cổ Việt Nam như Đường Lâm, Phước Tích: một ngôi làng muốn giữ được cần cả hai — người làng tự tổ chức, và người khách biết rằng mình đang đi trong nhà người khác.

Muốn tìm hiểu thêm trước khi đi, có thể đọc về nhà gassho trên trang của UNESCO và trang chính thức của làng, hoặc xem các nhà gassho được dời về dựng lại trong bảo tàng ngoài trời ở Takayama.