Giethoorn (Hà Lan): làng không đường ô tô, đi lại bằng thuyền

Giethoorn là làng ở tỉnh Overijssel, đông bắc Hà Lan, nơi phần làng cổ không có đường cho ô tô: nhà cửa nằm trên những đảo nhỏ nối nhau bằng kênh và cầu gỗ, người làng đi lại bằng thuyền, xe đạp hoặc đi bộ. Kênh ở đây sinh ra từ nghề đào than bùn xưa; mái nhà lợp lau sậy hái từ vùng đầm lầy xung quanh. Đến Giethoorn, cách hợp nhất là thuê một chiếc thuyền điện êm, đi chậm qua kênh chính rồi rẽ vào vùng hồ rộng, tránh giờ trưa mùa hè khi kênh đông như phố.

Giethoorn ở đâu, đi thế nào

Làng nằm ở vùng đất trũng phía đông bắc Hà Lan, gần vườn quốc gia Weerribben-Wieden — một vùng đầm lầy, hồ và rừng lau sậy rộng lớn. Từ Amsterdam đi tàu tới một thị trấn gần đó rồi đi xe buýt vào làng; cả quãng mất khoảng hai giờ.

Ô tô đỗ ở bãi ngoài rìa làng. Từ đó vào làng cổ là đi bộ, đạp xe trên lối nhỏ, hoặc lên thuyền. Đây không phải chiêu du lịch mà là cách làng vốn được dựng lên: khi các ngôi nhà nằm trên đảo nhỏ, đường thuỷ là đường chính.

Kênh đến từ đâu: chuyện than bùn

Vùng này xưa là đầm lầy than bùn. Than bùn — lớp xác thực vật chưa phân huỷ hết dưới đất ẩm — được người dân đào lên, phơi khô làm chất đốt và bán đi các thành phố. Họ đào thành những mương dài để chở than bùn bằng thuyền, giữa các mương để lại những dải đất hẹp làm chỗ phơi và dựng nhà. Qua nhiều thế kỷ, các hố đào mở rộng thành hồ, mương thành kênh, dải đất thành đảo.

Về tên làng, người địa phương hay kể một truyền thuyết: những người đến đây đầu tiên đào được rất nhiều sừng dê dưới đất, xác của đàn dê chết trong một trận lụt lớn thời xa xưa, nên gọi chỗ này là làng "sừng dê". Đó là truyền thuyết dân gian, các nhà nghiên cứu tên đất có những cách giải thích khác.

Mái lau sậy và những ngôi nhà nông trại

Nhà cổ ở Giethoorn phần nhiều là nhà nông trại: phần nhà ở và phần chuồng trại, kho chứa liền dưới một mái lớn. Mái lợp bằng lau sậy dày, cắt từ các đầm lầy quanh vùng — vật liệu sẵn có, cách nhiệt tốt, bền nhiều chục năm nếu được chăm.

Ngày nay mái lau sậy là thứ đắt công, đòi thợ lành nghề, nên nhà mái sậy cũng là dấu hiệu của sự chăm chút. Nhiều nhà có vườn cỏ xén kỹ, hoa trước cửa, cầu gỗ riêng bắc từ kênh vào sân — những chiếc cầu riêng đó không phải chỗ để khách bước lên chụp ảnh.

Đi thuyền: thuyền "thì thầm" và luật trên kênh

Khách thường thuê thuyền điện nhỏ, được người làng gọi là thuyền thì thầm vì động cơ điện chạy rất êm, không khói, không ồn. Không cần bằng lái cho loại thuyền nhỏ này, nhưng cần biết vài điều:

• Đi bên phải kênh, nhường thuyền lớn, thuyền chở khách có người lái.
• Đi chậm, không tạo sóng đập vào bờ, vào thuyền đậu.
• Không neo, không cập vào bến riêng của nhà dân.
• Không mở loa, không la hét trên kênh — tiếng vang đi rất xa trên mặt nước.
• Trẻ nhỏ mặc áo phao, ngồi giữa thuyền; người lái không uống rượu bia.

Người lần đầu cầm lái thường va vào bờ, vào thuyền khác ở những khúc kênh hẹp đông người. Đó là lý do nhiều người chọn đi thuyền có người lái trong lần đầu, rồi mới tự thuê thuyền đi vùng hồ rộng.

Một ngày ở Giethoorn gợi ý

1. Sáng sớm: đi bộ hoặc đạp xe dọc lối đi ven kênh chính khi chưa có thuyền khách, nhìn sương trên mặt nước.
2. Giữa buổi: thuê thuyền, đi qua kênh làng cổ một lượt, rồi rẽ ra vùng hồ rộng phía ngoài, đi về phía vườn quốc gia.
3. Trưa: ăn ở một chỗ ven hồ, xa đoạn kênh đông nhất.
4. Chiều: ghé bảo tàng nhỏ của làng hoặc một ngôi nhà nông trại cũ mở cửa đón khách, xem đời sống làng than bùn xưa.
5. Chiều muộn: quay lại kênh chính khi khách đi trong ngày đã về.

Đạp xe ra vùng đầm lầy và làng lân cận

Người Hà Lan đi xe đạp như đi bộ, và vùng quanh Giethoorn là đất phẳng, lối xe đạp riêng chạy khắp nơi. Thuê xe đạp ở làng rồi đi một vòng nửa ngày là cách tránh đông tốt nhất:

• Đi về phía vườn quốc gia Weerribben-Wieden: đường chạy giữa hồ, rừng lau sậy, đồng cỏ ngập nước; có điểm quan sát chim, có đoạn bờ kè yên tĩnh.
• Ghé các làng nhỏ lân cận cũng có nhà mái lau sậy, kênh và cầu gỗ, nhưng ít khách hơn hẳn.
• Theo biển chỉ đường bằng số của mạng lưới xe đạp Hà Lan: mỗi ngã rẽ có một số, chỉ cần ghi lại dãy số trước khi đi.

Đi xe đạp bên phải, ra hiệu tay khi rẽ, không dừng giữa lối xe đạp để chụp ảnh. Người địa phương đạp nhanh và đông; một chiếc xe đứng giữa đường là gây nguy hiểm cho họ.

Mùa nào đẹp

Khi làng nhỏ trở nên nổi tiếng

Giethoorn được biết đến rộng rãi ở Hà Lan từ cuối thập niên 1950, khi một bộ phim hài quay tại đây. Những năm gần đây, làng nổi tiếng với khách quốc tế, nhất là khách châu Á, đến mức có những ngày kênh tắc thuyền, khách đứng trên cầu riêng của nhà dân, đi vào vườn chụp ảnh. Người làng và chính quyền đã thử nhiều cách: hướng dẫn khách đi thuyền, đặt biển nhắc vùng nhà riêng, khuyến khích khách ra vùng hồ rộng và các làng lân cận.

Góc nhìn hôm nay

Với người Việt, Giethoorn gợi nhắc những làng sông nước miền Tây: nhà bên rạch, xuồng ba lá thay xe máy. Điểm khác là cách người Hà Lan giữ kênh sạch, giữ mái lau sậy, giữ thuyền êm. Đi Giethoorn rồi nhìn lại cù lao, làng bè ở nhà, có thể tự hỏi: muốn kênh rạch quê mình còn đẹp, thì khách đi thăm cần giữ những gì — tiếng ồn, rác, tốc độ ghe máy.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể ghé trung tâm du khách của vườn quốc gia Weerribben-Wieden để hiểu vùng đầm lầy than bùn, nơi chim nước và lau sậy là chủ.