Khi thăm người ốm, câu nói hay nhất thường rất đơn giản: "Nghe tin anh ốm, em đến thăm. Hôm nay anh thấy trong người thế nào?" rồi lắng nghe. Nên tránh nhận xét về dáng vẻ ("trông xanh quá"), kể bệnh của người khác, khuyên mẹo chữa bệnh và hỏi dồn về chẩn đoán. Người bệnh cần cảm thấy được quan tâm, không cần được giảng giải.
Nguyên tắc chung: nghe nhiều hơn nói
Người đi thăm hay lo "không biết nói gì", nên lấp khoảng lặng bằng đủ thứ chuyện. Thật ra người nằm viện đã nghe quá nhiều: bác sĩ giải thích, điều dưỡng dặn dò, người nhà nhắc ăn nhắc uống. Thứ họ thiếu là một người chịu ngồi nghe mà không chen ngang, không vội an ủi.
Một tỉ lệ dễ nhớ: người thăm nói ít, người bệnh nói nhiều. Hỏi một câu mở, rồi để họ dẫn câu chuyện. Họ muốn kể về ca mổ thì nghe về ca mổ, họ muốn kể chuyện con cái thì nghe chuyện con cái. Gật đầu, nhìn vào mắt, thỉnh thoảng hỏi lại một chi tiết để biết mình đang nghe thật.
Ba câu hỏi mở hợp với hầu hết lần thăm:
- "Hôm nay anh thấy trong người thế nào?" (không phải "đỡ chưa", vì câu đó ép người ta phải trả lời là đỡ).
- "Đêm qua ngủ được không?"
- "Ở đây anh thấy điều gì khó chịu nhất?"
Thay câu quen miệng bằng câu dễ nghe hơn
Nhiều câu nói ra vì thương, nhưng nghe vào lại nặng lòng. Bảng dưới đây gom những câu hay gặp nhất và cách nói lại.
| Câu quen miệng | Vì sao nghe khó chịu | Nói thế này dễ nghe hơn |
|---|---|---|
| "Trời, trông xanh quá, gầy rộc đi" | Người bệnh vốn đã ngại dáng vẻ của mình | "Gặp được anh là em mừng rồi" |
| "Hồi trước bác hàng xóm cũng bị y như thế" | Câu chuyện người khác thường kết thúc không vui, người bệnh tự so | "Bác sĩ bảo anh thế nào?" rồi chỉ nghe |
| "Cố lên, phải mạnh mẽ lên" | Nghe như trách họ đang yếu đuối | "Mệt thì cứ nghỉ, không phải tiếp em đâu" |
| "Em biết bài thuốc này hay lắm" | Gây rối điều trị, đẩy người nhà vào thế khó | Không khuyên; việc chữa là của bác sĩ |
| "Thế bệnh này có lây không, có nặng không?" | Hỏi để thoả tò mò, không để giúp | Không hỏi; họ muốn kể sẽ tự kể |
| "Chắc lại tại ăn uống thất thường" | Đổ lỗi cho người đang ốm | Không bình luận nguyên nhân |
| "Có gì cứ bảo nhé" | Người bệnh ngại, không bao giờ "bảo" | "Chiều thứ Bảy em rảnh, em trông anh để chị về nghỉ được không?" |
Những chuyện nên tránh hẳn
Chuyện tiền viện phí
Hỏi "nằm thế này tốn kém lắm nhỉ" là đặt thêm một gánh lên vai người đang ốm. Nếu muốn giúp về vật chất, hãy nói riêng với người nhà, kín đáo và không đặt điều kiện.
Chuyện công việc dồn ứ
Với đồng nghiệp đang nằm viện, câu "dự án đang rối lắm, anh về nhanh nhé" khiến họ áy náy. Nói ngược lại mới đúng: "Việc ở cơ quan mọi người chia nhau rồi, anh yên tâm".
Chuyện người khác đã mất vì bệnh tương tự
Dù kể với ý "người ta còn nặng hơn", người nằm viện vẫn chỉ nghe thấy chữ "mất". Tránh hẳn.
Lời phán về tương lai
"Chắc vài hôm là khỏi" hay "bệnh này lâu lắm đấy" đều không phải lời của người đi thăm. Người bệnh nghe bác sĩ của họ, không nghe dự đoán của khách.
Mẹo chữa, thuốc truyền miệng
Các loại lá, rượu ngâm, sản phẩm "bồi bổ" được giới thiệu nhiệt tình ở đầu giường bệnh là nguồn rắc rối lớn: người bệnh dễ dao động, người nhà khó từ chối. Người đi thăm không kê thuốc, không giới thiệu đồ uống bổ dưỡng, kể cả khi bản thân tin chắc nó tốt.
Chuyện gì thì nên nói
Khi người bệnh đã kể xong và muốn nghe, có mấy loại chuyện gần như luôn hợp:
- Tin nhỏ mà vui: cây mai nhà họ đã nhú nụ, đứa cháu vừa biết đi, đội bóng họ thích thắng trận.
- Kỷ niệm chung: chuyến đi cùng nhau, chuyện hồi đi học. Kỷ niệm giúp người bệnh nhớ mình là ai ngoài cái giường bệnh.
- Hỏi ý kiến họ về một việc họ rành: cách trồng cây, mua xe, chọn trường cho con. Được hỏi ý kiến cho người bệnh cảm giác mình vẫn có ích.
- Chuyện thời sự nhẹ: thời tiết, phố xá, món ăn mới. Tránh chuyện gây tranh cãi.
Nếu người bệnh mệt, không cần nói gì cả. Ngồi yên một lúc, cầm tay nếu thân thiết, rồi chào về. Im lặng có mặt tốt hơn trăm lời gượng gạo.
Khi người bệnh không muốn nói về bệnh
Có người kể bệnh tình rất kỹ, có người né tránh hoàn toàn. Cả hai đều bình thường. Nếu họ lái sang chuyện khác, đó là tín hiệu rõ: đừng quay lại. Cũng có người giữ kín bệnh với người ngoài, chỉ nói "mổ nhỏ thôi". Hãy nhận câu trả lời đó, không đi dò hỏi người nhà sau lưng.
Ngược lại, khi họ muốn trút ra nỗi lo ("liệu có khỏi không"), đừng vội gạt đi kiểu "nghĩ linh tinh". Có thể đáp: "Lo là phải. Bác sĩ nói gì thì mình nghe theo, còn em thì luôn ở đây." Câu đáp vừa nhận cảm xúc của họ, vừa không hứa điều mình không biết.
Với người bệnh nặng, người ở những ngày cuối, cách ngồi bên và trò chuyện còn tinh tế hơn nữa; phần ấy cần một bài riêng.
Đừng quên người nhà đang trông bệnh
Người nhà là người mệt nhất trong phòng mà ít ai hỏi han. Một câu "chị có ăn uống gì chưa", "đêm qua chị ngủ được mấy tiếng" nhiều khi làm họ nghẹn lời. Tránh hỏi người nhà ngay trước mặt người bệnh những câu như "bác sĩ nói có nặng không"; muốn hỏi thì ra hành lang, và chỉ hỏi khi họ sẵn lòng kể.
Khi về, chào người nhà như chào chủ nhà: cảm ơn đã cho vào thăm, nhắc họ giữ sức.
Lời hỏi thăm qua điện thoại và tin nhắn
Không đến được thì hỏi thăm từ xa vẫn ấm áp, miễn đúng lúc và đúng mực.
- Nhắn tin thay vì gọi khi chưa rõ người bệnh có tiện nghe máy. Tin nhắn không bắt người ta trả lời ngay.
- Viết rõ "không cần trả lời đâu", người bệnh sẽ thấy nhẹ nhõm.
- Gọi video chỉ khi người bệnh chủ động muốn; nhiều người ngại hình ảnh của mình lúc nằm viện.
- Tránh hỏi cùng một câu trong nhóm chat đông người. Người nhà sẽ phải trả lời hàng chục lần một nội dung.
Một tin nhắn mẫu: "Em nghe tin anh nằm viện. Anh cứ nghỉ ngơi, không cần trả lời. Khi nào anh tiện cho em ghé thì em ghé. Em thương anh."
Lời thăm ốm theo nếp người Việt
Người Việt có lối hỏi thăm rất riêng: hỏi chuyện ăn trước chuyện bệnh ("bác ăn được cháo chưa"), nói giảm nói tránh ("người không được khoẻ", "đi viện mấy hôm"). Lối nói ấy không phải vòng vo, mà là cách giữ thể diện và sự yên lòng cho người ốm. Ở những làng quê, người già vẫn quen hỏi "ông có đỡ không", nghe trả lời "cũng đỡ" là hiểu cả một câu chuyện dài phía sau.
Giữ nếp ấy trong bệnh viện hôm nay cũng là giữ sự tử tế: hỏi nhẹ, nghe lâu, khen ít, phán xét không bao giờ.
Câu hỏi thường gặp
Nói gì khi đi thăm người ốm lần đầu?
Bắt đầu bằng lời chào và câu hỏi mở: "Nghe tin anh ốm em đến thăm, hôm nay anh thấy trong người thế nào?". Sau đó để người bệnh dẫn chuyện và chủ yếu lắng nghe.
Những câu không nên nói khi thăm người bệnh là gì?
Tránh nhận xét dáng vẻ như "trông xanh quá", kể bệnh hay cái chết của người khác, khuyên thuốc mẹo, hỏi chuyện viện phí và phán đoán bệnh nhanh hay lâu khỏi.
Có nên nói "cố lên" với người ốm không?
Nói một lần không sao, nhưng lặp lại nhiều dễ thành áp lực, như thể người bệnh đang chưa cố gắng. Câu "mệt thì cứ nghỉ, có em đây" thường dễ nghe hơn.
Người bệnh không muốn nói về bệnh thì làm sao?
Tôn trọng và chuyển sang chuyện khác: tin vui nhỏ, kỷ niệm chung, hỏi ý kiến họ về việc họ rành. Không dò hỏi người nhà sau lưng.
Nhắn tin hỏi thăm người ốm thế nào cho tế nhị?
Viết ngắn, ấm, kèm câu "không cần trả lời đâu" để người bệnh khỏi áy náy. Hỏi khi nào tiện thì ghé, không ép gọi video.
