Thăm người bệnh nặng và người cuối đời: ngồi bên, lắng nghe, giữ bình tĩnh

Thăm người bệnh nặng hay người đang ở những ngày cuối đời, việc quan trọng nhất là có mặt một cách bình tĩnh: ngồi bên, nắm tay nếu thân thiết, để họ quyết định nói hay im lặng. Không ép trò chuyện, không gượng vui, không khóc lóc trước mặt họ. Nếu còn điều chưa nói, một lời cảm ơn hay xin lỗi giản dị lúc này có ý nghĩa với cả hai người. Và đừng quên nâng đỡ người nhà đang ở cạnh họ.

Trước khi đến: hỏi kỹ hơn mọi lần thăm khác

Với người bệnh nặng, mỗi lần có khách là một lần tốn sức. Người nhà thường là người quyết định ai vào, lúc nào. Hãy hỏi họ:

• Người bệnh có muốn gặp mình không, hay chỉ muốn gặp vài người thân nhất?
• Họ còn tỉnh táo, nói chuyện được không? Có lúc nào trong ngày họ dễ chịu hơn?
• Có điều gì nên tránh nhắc: một chẩn đoán gia đình chưa nói hết, một người họ không muốn nghe tên?
• Mình nên ở bao lâu?

Nếu người nhà nói "để sau", hãy nhận lời không chút phật ý. Đó là quyết định khó cho họ. Có thể gửi lời qua người nhà, hoặc viết vài dòng tay để người nhà đọc cho người bệnh nghe khi thích hợp.

Chuẩn bị tâm thế cho chính mình

Lần đầu thăm người thân đã gầy đi nhiều, phải dùng máy hỗ trợ, nhiều người bị sốc. Phản ứng lộ trên mặt người thăm, người bệnh đọc được ngay. Vài cách giúp mình vững hơn:

• Hỏi người nhà trước về tình trạng hiện tại, để không bất ngờ.
• Đứng ngoài cửa vài phút, thở chậm, rồi mới vào.
• Nếu thấy nghẹn, xin phép ra ngoài một chút. Không sao cả; quay lại khi đã bình tĩnh.
• Không cần chuẩn bị bài nói. Sự có mặt quan trọng hơn câu chữ.

Rơi nước mắt không phải điều cấm kỵ, nhưng khóc nức nở trước mặt người bệnh có thể khiến họ phải quay sang an ủi mình. Người thăm đến để đỡ gánh, không để thêm gánh.

Ngồi bên: những việc nhỏ có ý nghĩa

Thăm người bệnh nặng không cần làm gì nhiều. Những việc nhỏ sau đây thường được người nhà và người làm chăm sóc giảm nhẹ nhắc tới:

Những người làm chăm sóc giảm nhẹ thường khuyên: kể cả khi người bệnh nhắm mắt, có vẻ không phản ứng, hãy cứ nói chuyện nhẹ nhàng như thể họ đang nghe, và tránh bàn chuyện bệnh tình của họ ngay cạnh giường.

Không ép nói, không gượng vui

Người đi thăm hay rơi vào hai thái cực: hoặc cố kéo người bệnh vào câu chuyện dài, hoặc cố làm không khí vui vẻ như không có chuyện gì. Cả hai đều mệt cho người bệnh.

Để người bệnh dẫn

Có người muốn nói về bệnh, về nỗi sợ, về việc sắp tới. Có người chỉ muốn nói chuyện thời tiết, chuyện vườn tược. Có người muốn im lặng. Hãy đi theo họ. Một câu mở như "Hôm nay anh muốn nghe em kể chuyện, hay muốn nghỉ?" để họ chọn.

Khi họ nói về cái chết

Nhiều người bệnh nặng muốn nói về điều đó mà người thân cứ gạt đi: "nói gở", "đừng nghĩ linh tinh". Gạt đi khiến họ cô đơn với nỗi lo của mình. Không cần có câu trả lời; chỉ cần nghe, và đáp nhẹ: "Anh đang nghĩ nhiều về chuyện đó à?" rồi để họ nói tiếp.

Chuyện cũ vui

Kỷ niệm là món quà nhẹ nhàng nhất. "Anh còn nhớ hồi mình đi..." mở ra những câu chuyện mà người bệnh kể bằng cả nụ cười. Chọn chuyện vui, chuyện ấm, tránh chuyện còn vướng mắc chưa giải.

Cảm ơn, xin lỗi khi còn kịp

Bác sĩ chăm sóc giảm nhẹ người Mỹ Ira Byock trong cuốn sách The Four Things That Matter Most đúc lại bốn lời người ta thường mong được nói và được nghe vào cuối đời: xin hãy tha thứ, con tha thứ cho cha mẹ (hay anh chị, bạn bè), cảm ơn, và thương yêu. Người Việt ít nói thẳng những lời ấy, nhưng ý thì giống hệt.

Không cần nói như đọc. Có thể giản dị:

• "Hồi đó em làm anh buồn, em vẫn nhớ. Em xin lỗi anh."
• "Cảm ơn mẹ đã nuôi con ăn học."
• "Chuyện ngày xưa, em không giận anh đâu."
• "Bố biết là con thương bố mà."

Không bắt người bệnh phải đáp, không lôi chuyện cũ ra phân xử. Nói xong, để yên đó. Nếu người bệnh không còn trả lời được, lời nói ra vẫn có giá trị với chính người nói.

Nâng đỡ người nhà đang ở cạnh

Người nhà người bệnh nặng thường thức nhiều đêm, vừa chăm vừa lo chuyện tiền, chuyện công việc, chuyện quyết định điều trị. Khi đến thăm, hãy coi họ cũng là người được thăm.

• Đề nghị ngồi trông thay một buổi để họ về tắm, ngủ một giấc.
• Mang một bữa ăn tử tế cho người nhà, không phải cho người bệnh.
• Nhận làm một việc cụ thể ở nhà họ: đón con, cho chó ăn, tưới cây.
• Không hỏi dồn "bác sĩ nói còn bao lâu". Nếu họ muốn kể, họ sẽ kể.
• Không chỉ trích quyết định điều trị của gia đình. Đó là việc của bác sĩ và người nhà.

Khi người bệnh chuyển sang chăm sóc giảm nhẹ

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, chăm sóc giảm nhẹ nhằm nâng cao chất lượng sống cho người bệnh và gia đình khi đối mặt với bệnh đe doạ tính mạng, thông qua giảm đau và chăm lo cả thể chất, tinh thần. Ở Việt Nam, nhiều bệnh viện đã có khoa hoặc đơn vị chăm sóc giảm nhẹ, và nhiều gia đình chọn đưa người bệnh về nhà.

Với người đi thăm, điều đó có nghĩa: giờ thăm có khi thoáng hơn, người nhà mong gặp thêm người thân quen. Nhưng nguyên tắc cũ vẫn giữ: hỏi trước, ngồi yên, nghe nhiều, ở vừa đủ. Những phong tục khi gia đình có tang là chuyện khác hẳn, không thuộc phạm vi của việc đi thăm.

Sau lần thăm: chăm sóc cả chính mình

Thăm người bệnh nặng để lại nhiều cảm xúc. Có người về nhà khóc, có người mất ngủ, có người day dứt vì chưa nói được điều muốn nói. Đó là phản ứng bình thường. Kể lại với một người thân, viết vài dòng, hay đơn giản là đi bộ một vòng giúp lòng lắng xuống. Nếu còn điều chưa nói, vẫn có thể hẹn một lần thăm khác, hoặc nhờ người nhà chuyển một lá thư.