Làng Hahoe (Hàn Quốc): làng họ Ryu bên khúc sông uốn

Hahoe là làng cổ của dòng họ Ryu ở Andong, tỉnh Gyeongsang Bắc, Hàn Quốc, nằm trong một khúc uốn hình chữ S của sông Nakdong. Năm 2010, Hahoe cùng làng Yangdong được UNESCO ghi danh di sản thế giới với tên "Làng lịch sử Hàn Quốc". Làng còn giữ những ngôi nhà ngói của gia đình quý tộc nho học ở giữa, nhà tranh của người làm thuê bao quanh, và nghệ thuật múa mặt nạ nổi tiếng. Người đến thăm nên đi bộ chậm theo vòng làng, lên vách đá bên kia sông nhìn xuống, và nhớ rằng phần lớn những ngôi nhà ấy vẫn có người ở.

Hahoe ở đâu, đi thế nào

Andong là thành phố ở miền trung đông Hàn Quốc, được coi là một trung tâm của văn hoá nho học thời Joseon. Từ Seoul, đi tàu hoặc xe buýt đường dài tới Andong mất khoảng hai, ba giờ; từ trung tâm Andong có xe buýt địa phương ra Hahoe, đi chừng bốn, năm chục phút.

Khách xuống xe ở khu đón tiếp bên ngoài (làng có thu phí vào), rồi đi xe đưa đón hoặc đi bộ một đoạn vào làng. Xe riêng của khách không được chạy vào trong làng.

Cái tên "Hahoe": sông vòng quanh làng

"Hahoe" trong tiếng Hàn có nghĩa là sông chảy vòng quanh. Sông Nakdong uốn một khúc lớn hình chữ S ôm lấy làng ba mặt; phía còn lại là núi. Theo cách nhìn phong thuỷ truyền thống của Hàn Quốc, thế đất này được coi là đất lành, đất phát người tài.

Đối diện làng, bên kia sông là vách đá cao Buyongdae. Từ đỉnh vách nhìn xuống là thấy rõ nhất hình dáng khúc sông và mái nhà xếp theo dòng chảy. Muốn sang vách thì đi đò ngang khi đò hoạt động, hoặc đi đường vòng bằng xe.

Nhà ngói, nhà tranh: đọc làng qua mái nhà

Hahoe là làng của dòng họ Ryu ở Pungsan, sống ở đây từ đầu thời Joseon. Khi đi trong làng, có thể đọc được trật tự xã hội cũ qua mái nhà:

Hai ngôi nhà lớn được nhắc nhiều nhất gắn với hai nhánh chính của dòng họ. Một trong những nhân vật nổi tiếng của họ Ryu là Ryu Seong-ryong, quan đại thần thời Joseon trong cuộc chiến với quân Nhật cuối thế kỷ 16, tác giả cuốn hồi ký Jingbirok ghi lại những năm chiến tranh ấy.

Mặt nạ Hahoe: chỉ nhắc đôi điều

Làng nổi tiếng với một loại hình múa mặt nạ cổ, trong đó các nhân vật như nhà sư, quý tộc, học giả, người hầu, bà goá… bị chế giễu bằng tiếng cười dân gian. Bộ mặt nạ gỗ Hahoe cổ được Hàn Quốc coi là bảo vật quốc gia. Ở khu đón tiếp có nơi biểu diễn múa mặt nạ vào những ngày nhất định; vào mùa thu, Andong tổ chức lễ hội mặt nạ lớn thu hút nhiều đoàn nghệ thuật trong và ngoài nước. Muốn xem thì kiểm lịch biểu diễn trước khi đi.

Đi bộ một vòng làng

1. Vào làng theo lối chính, đi chậm giữa những bức tường đất thấp; nhìn qua cổng mở nhưng không bước vào sân.
2. Ghé những ngôi nhà mở cửa cho khách xem, thường có biển báo riêng ở cổng.
3. Ra bãi cát ven sông có hàng thông già, nhìn sang vách Buyongdae.
4. Đi đường vòng hoặc qua đò sang vách đá, leo lên nhìn toàn cảnh khúc sông.
5. Ghé thư viện (trường nho học) Byeongsan cách làng một đoạn đường, nơi dòng họ Ryu từng dạy học — một công trình gỗ bên sông rất đẹp.

Cả vòng đi chậm mất nửa ngày. Muốn thêm thư viện Byeongsan thì nên dành trọn một ngày.

Làm khách nhà hanok

Một số gia đình trong làng đón khách ngủ lại trong nhà truyền thống (hanok). Khách ngủ trên nệm trải sàn sưởi ondol — sàn được làm ấm từ bên dưới — trong những gian nhỏ, cửa giấy.

• Cởi giày trước khi bước lên hiên gỗ, xếp giày gọn.
• Cửa giấy mỏng: nói nhỏ, không gõ, không chọc vào giấy dán cửa.
• Gian thờ của gia đình không phải chỗ để vào.
• Giờ tắm, giờ ăn sáng theo chủ nhà; nhiều nhà ở với người lớn tuổi, đi ngủ sớm.

Buổi tối khi khách ngày đã về, Hahoe yên tĩnh, nghe được tiếng sông. Đó là lúc làng trở lại làng.

Hahoe và Yangdong: hai nửa của một di sản

Di sản thế giới mà Hahoe thuộc về có hai làng. Làng còn lại là Yangdong ở vùng Gyeongju, cách Andong chừng một, hai giờ xe về phía nam. Yangdong là làng của hai dòng họ cùng sống, dựng trên sườn đồi nhiều nếp gấp, nhà ngói của gia đình nho học nằm trên cao, nhà tranh của người làm thuê ở dưới thấp — cùng một trật tự xã hội như Hahoe nhưng trải theo địa hình khác.

Nếu có thời gian, đi cả hai làng giúp thấy rõ điều UNESCO muốn ghi nhận: không phải một ngôi nhà đẹp, mà là cách các dòng họ nho học thời Joseon chọn đất, xếp nhà, giữ nếp qua nhiều thế kỷ. Gyeongju còn là cố đô của vương quốc Silla, nhiều di tích, nên có thể ghép chuyến thăm Yangdong vào mấy ngày ở đó.

Mùa nào đẹp

Góc nhìn hôm nay: một làng dòng họ vẫn đang sống

Điều đáng học ở Hahoe là làng vẫn là làng của một dòng họ: hậu duệ họ Ryu còn ở, còn lo việc thờ cúng, còn giữ nhà. Du lịch đến sau và phải theo nếp làng, không phải ngược lại. Người Việt đi thăm có thể nghĩ tới những làng khoa bảng, làng dòng họ của mình — những nhà thờ họ, những ngõ xóm còn nếp — và thấy rằng giữ một ngôi làng không chỉ là giữ nhà cổ, mà là giữ người tiếp tục ở trong đó.

Năm 1999, Nữ hoàng Anh Elizabeth II từng ghé thăm Hahoe, và chuyến thăm ấy góp phần đưa làng ra thế giới. Nhưng điều làm Hahoe đáng đến không nằm ở khách quý, mà ở nhịp làng bình thường mỗi buổi sáng.