Làng Cự Đà (Hà Nội): nhà cổ ven sông Nhuệ, sân phơi miến và tương

Làng Cự Đà nằm bên bờ sông Nhuệ, ở vùng Thanh Oai cũ phía nam Hà Nội, cách trung tâm thành phố chỉ khoảng hai mươi cây số. Đến đây để xem dãy nhà cổ hai ba tầng pha nét Pháp, nét Hoa và nét Việt chạy dọc bờ sông, những bến nước lát đá, và nếu đi vào mùa hanh khô cuối năm thì thấy cả làng trải miến dong và phơi chum tương ra sân, ra ngõ. Một buổi sáng là đủ để đi hết làng; điều quan trọng là đi sao cho không giẫm lên công việc của người làng.

Cự Đà ở đâu, đến bằng cách nào

Cự Đà thuộc Hà Nội, nằm trong vùng Thanh Oai cũ. Làng chạy dài theo bờ sông Nhuệ, đối diện với vùng ven đô đang lên nhà cao tầng. Từ nội thành đi xe máy về phía nam theo các trục lớn ra Hà Đông rồi xuống Thanh Oai cũ, mất chừng bốn mươi lăm phút đến một tiếng tuỳ giờ tắc đường.

Vài lưu ý khi đến:

• Ô tô nên đỗ ở khu đất rộng đầu làng hoặc gần nhà văn hoá; đường ven sông và ngõ trong làng hẹp, có đoạn chỉ một xe máy lọt.
• Đi xe máy thì dắt bộ khi vào ngõ có sân phơi, vừa để khỏi cuốn bụi lên miến đang phơi, vừa để nhìn được nhiều hơn.
• Bản đồ trên điện thoại đôi khi chỉ đường xuyên qua sân nhà người; khi thấy lối đi trông như sân riêng, quay lại hỏi người dân.

Dãy nhà cổ ven sông Nhuệ: nhìn từ bờ, vào khi được mời

Điểm nhận diện của Cự Đà là những ngôi nhà xây vào khoảng cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, khi nhiều gia đình trong làng giàu lên nhờ buôn bán trên sông. Nhà có mặt tiền trát vữa, cửa vòm, ban công nhỏ, có nhà làm gác lửng hoặc hai tầng – điều khá hiếm ở làng quê Bắc Bộ thời ấy. Bên trong lại là nếp nhà Việt: gian thờ ở giữa, sân gạch, bể nước, cây cau.

Cách xem hợp nhất:

1. Đi dọc bờ sông trước. Đứng ở bờ là thấy được cả dãy mặt tiền, các bến nước và cầu nối hai bờ. Đây là cảnh mà nhiều người chụp làm ảnh nhận diện Cự Đà.
2. Rẽ vào các ngõ vuông góc với sông. Ngõ đưa vào các xóm sâu hơn, có cổng nhà cũ, giếng, bức tường rêu.
3. Chỉ vào trong nhà khi được mời. Phần lớn nhà cổ ở Cự Đà là nhà riêng, không phải điểm tham quan. Một số chủ nhà vui lòng cho khách xem gian ngoài nếu khách hỏi lịch sự; nhiều nhà thì không, và điều đó cần được tôn trọng.

Khi được vào, hãy để ý cách người xưa kết hợp: hoa văn trát vữa kiểu Tây ở mặt tiền nhưng xà gỗ, cột gỗ bên trong vẫn theo lối nhà truyền thống. Hỏi chủ nhà về ông bà ngày trước làm nghề gì để có tiền dựng nhà – câu chuyện về chuyến hàng trên sông, về cửa hiệu ngoài phố thường bất ngờ hơn phần kiến trúc.

Bến sông và nhịp làng ven nước

Sông Nhuệ từng là đường giao thương của cả vùng. Thuyền chở hàng từ Cự Đà lên Hà Nội, xuống các chợ phía nam, nên làng mới có những gia đình buôn bán khá giả. Dấu vết còn lại là những bậc bến lát đá dẫn xuống nước, nơi ngày xưa người làng giặt giũ, rửa rau, đón thuyền.

Ngày nay sông Nhuệ không còn trong như trong ký ức của các cụ, và chuyện ô nhiễm sông là điều người làng hay than. Khách đến đứng ở bến, nghe kể chuyện ngày sông còn thuyền buồm, là thấy được một phần của làng mà ảnh chụp không ghi lại. Đừng xả rác hay đổ nước thừa xuống sông, dù thấy dòng nước đã đục; giữ được chút nào hay chút ấy.

Mùa miến, mùa tương: cảnh đẹp nhất cũng là lúc dễ làm phiền nhất

Cự Đà nổi tiếng với hai nghề: làm miến dong và làm tương (câu chuyện nghề có bài riêng ở nơi khác; ở đây chỉ nói chuyện đi thăm). Mùa làm miến rộ nhất thường từ khoảng tháng mười đến giáp Tết, khi trời hanh, nắng nhẹ, hợp để phơi. Lúc ấy những phên miến trắng phủ kín sân, bãi đất trống, có khi cả lề đường ven sông.

Đây là cảnh người chụp ảnh tìm đến nhiều nhất, và cũng là lúc khách dễ làm phiền người làng nhất. Mấy điều nên giữ:

• Không bước qua, không đi giữa hai hàng phên. Miến phơi rất dễ dính bụi, dính tóc; một lần giẫm hỏng là mất công cả buổi của người ta.
• Không chạm tay vào miến đang phơi để "thử độ khô" hay để tạo dáng chụp ảnh.
• Không đứng chắn lối khi người làng đang bê phên. Họ làm việc nhanh, bê nặng; nhường đường trước, chụp sau.
• Hỏi trước khi chụp người. Nhiều người không thích bị chụp khi đang làm, nhất là các cụ.
• Muốn mua thì mua tại nhà. Mua ít miến hay một hũ tương ngay chỗ người ta làm là cách cảm ơn thiết thực nhất.

Ngày mưa hoặc nồm thì không có cảnh phơi, nhưng làng lại yên và người làng có thời gian ngồi nói chuyện hơn.

Một buổi sáng ở Cự Đà: lộ trình gợi ý

Cự Đà gần Hà Nội nên hợp để đi buổi sáng rồi về ăn trưa ở nhà. Nếu muốn kết hợp, có thể nối thêm vài làng ven sông Nhuệ khác trong cùng ngày, nhưng đừng nhồi quá nhiều điểm; đi vội là chỉ thấy mặt tiền.

Cự Đà hôm nay: làng ven đô và chuyện giữ nhà

Đứng ở bờ sông Cự Đà nhìn sang bên kia là thấy nhà cao tầng của vùng ven đô. Làng nằm sát thành phố nên áp lực xây mới rất lớn. Nhiều nhà cổ đã xuống cấp: mái dột, vữa bong, gỗ mối. Có gia đình còn giữ được, có gia đình phải sửa lại theo kiểu mới vì con cháu đông, cần chỗ ở. Khi đi thăm, người khách nên nhìn với con mắt thông cảm: ngôi nhà cũ đẹp trong ảnh có thể là nơi ở chật chội, ẩm thấp với người đang sống trong đó.

Những gì khách có thể làm cho Cự Đà rất nhỏ nhưng có thật: không viết vẽ, không bóc vữa làm "kỷ niệm", không leo lên ban công cũ để chụp ảnh, mua đồ của chính người làng, và kể về làng một cách tôn trọng khi chia sẻ ảnh. Chuyện giữ làng cổ nói chung có bài riêng trong danh mục này.

Đi Cự Đà cần chuẩn bị gì

• Giày đế bám: bến đá và ngõ lát gạch có rêu, trơn khi ẩm.
• Khẩu trang nhẹ nếu nhạy cảm với mùi: khu làm tương và ven sông có mùi đặc trưng.
• Túi đựng rác mang về, vì làng ít thùng rác công cộng cho khách.
• Trông trẻ nhỏ khi đi ven sông và bến nước, bờ nhiều đoạn không có lan can.