Làng Cựu ở vùng Phú Xuyên cũ, phía nam Hà Nội, nổi tiếng vì có hàng chục ngôi nhà xây theo lối biệt thự Pháp nằm giữa đồng lúa, phần lớn dựng trong khoảng đầu thế kỷ 20 bằng tiền của những người làng làm thầu khoán và buôn vải. Đến làng Cựu là đến xem những dinh thự cột tròn, mái vòm, lan can đúc, nhưng phải nhớ đó là nhà của các gia đình đang sống, nhiều căn đã xuống cấp nặng; muốn vào trong nhất định phải hỏi trước, và không phải nhà nào cũng mở cửa.
Làng Cựu ở đâu và vì sao được gọi là "làng biệt thự"
Làng Cựu thuộc vùng xã Vân Từ, Phú Xuyên trước đây; nay vẫn thuộc Hà Nội. Từ trung tâm thành phố xuôi về phía nam chừng bốn mươi cây số, theo các trục đường đi Phú Xuyên, rồi rẽ vào đường làng. Người địa phương gọi gọn là "làng Cựu"; trên mạng hay thấy thêm các tên "làng Tây", "làng biệt thự".
Cái tên ấy có lý do. Đi vào làng là thấy giữa những nếp nhà mái ngói quen thuộc của Bắc Bộ là các khối nhà cao, mặt tiền có cột, có vòm cửa, có phù điêu, có ban công. Nhiều nhà mang dấu ấn kiến trúc Pháp thời thuộc địa, có nhà pha thêm nét Hoa, nét Việt ở mái, ở cổng, ở đồ thờ. Người xem kiến trúc thường dừng lại lâu ở đây; còn người đi thăm thì nên dừng lại ở câu chuyện của những người đã dựng nên chúng.
Những người làm nên các dinh thự: nghề thầu khoán và buôn vải
Theo lời kể trong làng và các bài viết về làng Cựu, từ cuối thế kỷ 19, nhiều người đàn ông trong làng rời quê đi làm ăn xa. Có người làm thầu khoán, nhận xây dựng công trình; có người buôn vải, buôn hàng, mở cửa hiệu ở các thành phố lớn, có khi sang tận các xứ khác trong Đông Dương. Khi khá giả, họ gửi tiền về quê dựng nhà cho cha mẹ, vợ con, và nhà dựng theo kiểu họ đã thấy ở thành phố.
Người làng gọi những ông chủ ấy bằng tên riêng, tên cửa hiệu, chứ không gọi bằng phong cách kiến trúc. Vì vậy khi gặp các cụ, đừng hỏi "nhà này kiểu gì", hãy hỏi "ông cụ nhà mình ngày xưa làm nghề gì". Câu trả lời sẽ là cả một đời người đi xa, gửi tiền về, xây nhà rồi lại đi.
Chi tiết từng gia đình, năm dựng từng ngôi nhà thì mỗi nguồn kể một khác, và nhiều thông tin chưa được ghi chép đầy đủ. Khi nghe, cứ coi đó là ký ức gia đình, rất quý nhưng không nhất thiết khớp từng năm.
Hiện trạng: nhà đẹp trong ảnh, khó khăn trong đời thường
Điều khách cần biết trước khi đến: phần lớn dinh thự làng Cựu đang xuống cấp. Tường loang lổ, vữa bong, mái dột, cửa gỗ mục. Một số nhà không còn người ở thường xuyên vì con cháu đã ra thành phố hoặc đi xa; một số khác có nhiều thế hệ ở chung, chia gian chia buồng.
Vì vậy:
- Không trèo lên ban công, lan can, bậc thềm hư hỏng để chụp ảnh. Vữa cũ có thể rơi, lan can có thể gãy.
- Không vào nhà bỏ trống dù cổng mở hay tường thủng. Nhà bỏ trống vẫn có chủ, và bên trong có thể có sàn mục, hố, kiến ong.
- Không bóc vữa, gỡ gạch, nhặt mảnh phù điêu làm kỷ niệm. Mỗi mảnh rơi là một phần không thay được.
- Đừng bình phẩm "sao không sửa" trước mặt chủ nhà. Sửa một ngôi nhà như thế tốn công sức và thủ tục hơn nhiều so với xây nhà mới; nhiều gia đình muốn giữ mà không xoay xở được.
Xin phép vào nhà: cách hỏi cho phải
Một số gia đình vẫn vui lòng cho khách vào xem gian ngoài, kể chuyện nhà. Cách hỏi tự nhiên nhất là đứng ở cổng, chào người đang có mặt trong sân, giới thiệu ngắn mình từ đâu đến, rồi hỏi: "Nhà mình có cho khách xem một chút không ạ?". Nếu chủ nhà ngập ngừng, cảm ơn và đi tiếp.
Khi được vào:
- Để giày dép ở chỗ chủ nhà chỉ, đi theo sau chủ nhà chứ không tự đi các phòng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh bên trong; nhiều nhà không muốn ảnh gian thờ hay phòng riêng xuất hiện trên mạng.
- Không ngồi lên đồ gỗ cũ, không mở tủ, ngăn kéo.
- Ở không quá lâu; mười lăm, hai mươi phút là vừa, trừ khi chủ nhà giữ lại.
- Khi về, cảm ơn cụ thể vì câu chuyện đã được nghe.
Nếu đi đoàn, chỉ nên hai ba người vào một nhà; số còn lại đứng ngoài ngõ chờ, nói nhỏ.
Đi một vòng làng Cựu: xem gì ngoài mặt tiền
Làng Cựu không lớn, đi bộ chậm một vòng mất chừng hai tiếng. Ngoài các dinh thự, có mấy thứ đáng để ý:
- Cánh đồng quanh làng. Cảnh nhà Tây giữa ruộng lúa là thứ làm làng Cựu khác các làng cổ khác. Đứng ở bờ ruộng nhìn vào làng vào buổi sáng hoặc chiều muộn là thấy rõ nhất.
- Cổng nhà. Nhiều nhà có cổng cao, trụ cổng đắp nổi, cánh cổng sắt cũ. Cổng là phần dễ ngắm từ ngoài đường mà không cần vào trong.
- Đình, chùa, nhà thờ họ của làng, nơi lưu nhiều câu đối, bia ghi công đức của những người đi xa gửi tiền về. Đến đây nên mặc kín đáo, nói nhỏ.
- Nhịp làng. Người già ngồi trước cổng, trẻ con đạp xe, tiếng gà buổi trưa. Đó là phần làng chứ không chỉ là phông nền cho ảnh.
Đi làng Cựu khi nào và chuẩn bị gì
| Thời điểm | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm, mùa thu | Đi bộ, nói chuyện với người làng, ánh sáng đẹp | Hợp nhất cho lần đầu |
| Lúa xanh tháng ba – tư | Cảnh nhà giữa đồng | Hay có nồm, tường và bậc trơn |
| Lúa chín đầu hè | Đồng vàng quanh làng | Nắng gắt từ chín giờ, đi sớm |
| Ngày mưa to | Không nên đi | Đường quê lầy, nhà cũ dễ rơi vữa |
Mang theo nước uống, mũ, giày đế bám và chút đồ ăn nhẹ, vì quanh làng ít hàng quán phục vụ khách. Làng Cựu chưa phải điểm du lịch có tổ chức; không có người hướng dẫn chính thức, không có bảng giờ mở cửa. Khách đến làng như đến một làng quê bình thường, và nên cư xử như vậy.
Góc nhìn hôm nay: làng Cựu và câu hỏi giữ hay không giữ
Làng Cựu là một ví dụ rõ về khó khăn chung của các làng có nhà cổ ở Bắc Bộ: nhà đẹp nhưng chủ không đủ sức sửa, con cháu đi xa, khách đến xem nhiều nhưng tiền từ khách gần như không về tới chủ nhà. Một số gia đình đã bán nhà, một số đã xây mới; vài căn được sửa lại cẩn thận nhờ con cháu góp sức.
Người đi thăm không giải được bài toán ấy, nhưng có thể không làm nó nặng thêm: không xâm phạm nhà trống, không chụp ảnh rồi gán cho làng những lời kể ly kỳ không có thật (chẳng hạn chuyện ma ám mà đôi khi lan trên mạng), và nếu được chủ nhà tiếp, hãy ghi lại câu chuyện của họ một cách tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Làng Cựu ở đâu?
Làng Cựu thuộc vùng xã Vân Từ, Phú Xuyên trước đây, nay vẫn thuộc Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng bốn mươi cây số về phía nam. Làng nằm giữa đồng lúa, đi xe máy hoặc ô tô theo các trục đường xuôi về Phú Xuyên.
Vì sao làng Cựu có nhiều nhà kiểu Pháp?
Từ cuối thế kỷ 19, nhiều người làng đi làm thầu khoán, buôn vải ở các thành phố lớn. Khi khá giả, họ gửi tiền về dựng nhà ở quê theo kiểu đã thấy ở thành phố, nên làng có nhiều dinh thự cột tròn, mái vòm, lan can đúc.
Có được vào tham quan nhà ở làng Cựu không?
Làng Cựu không phải khu tham quan có tổ chức. Các dinh thự là nhà riêng; một số gia đình sẵn lòng cho khách xem gian ngoài nếu hỏi lịch sự, nhiều nhà khác thì không. Nhà bỏ trống thì tuyệt đối không tự vào.
Đi làng Cựu mất bao lâu?
Đi bộ chậm một vòng làng mất khoảng hai tiếng. Cộng thời gian đi về từ Hà Nội, một buổi sáng là vừa đủ.
Làng Cựu có an toàn để chụp ảnh không?
Chụp từ ngoài đường, ngoài ngõ thì an toàn. Không trèo ban công, lan can hay vào các căn bỏ hoang, vì nhiều nhà đã xuống cấp, vữa và gạch có thể rơi.
