Làng Đông Ngạc, tên nôm là làng Vẽ (Kẻ Vẽ), nằm ở phía tây bắc Hà Nội, sát bờ nam sông Hồng, gần chân cầu Thăng Long. Đây là một làng có truyền thống khoa bảng lâu đời, xưa có nhiều người đỗ đại khoa nên vẫn được gọi là "làng tiến sĩ". Đi thăm Đông Ngạc là đi bộ trong những ngõ nhỏ giữa vòng vây của nhà cao tầng, ghé đình làng và vài nhà thờ họ, nghe chuyện học hành của các dòng họ; một buổi sáng là đủ, và rất hợp để đưa con cháu đi học về truyền thống hiếu học mà không cần rời Hà Nội.
Làng Vẽ ở đâu giữa thành phố hôm nay
Đông Ngạc nay hoàn toàn nằm trong đô thị Hà Nội. Xung quanh làng là các khu đô thị mới, đường lớn, nhà cao tầng. Đi vào bên trong mới thấy phần làng cũ: ngõ hẹp, nhà mái ngói xen nhà mới, cổng xóm, giếng, cây đa, và đặc biệt là mật độ nhà thờ họ cao hơn hẳn nhiều làng khác.
Đến làng rất dễ: từ trung tâm đi xe máy, xe buýt hoặc taxi về phía cầu Thăng Long, mất chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút tuỳ giờ. Ô tô nên gửi ở các bãi đỗ ngoài đường lớn, rồi đi bộ vào, vì ngõ trong làng chật và hay có xe máy, xe đạp đi ngược chiều.
"Làng tiến sĩ": truyền thống học hành và cách nói cho đúng
Đông Ngạc nổi tiếng vì trong các khoa thi thời phong kiến, làng có nhiều người đỗ đạt, trong đó không ít người đỗ tiến sĩ (đại khoa). Các tài liệu địa chí và sách về làng khoa bảng thường xếp Đông Ngạc vào nhóm làng có nhiều tiến sĩ nhất vùng Thăng Long xưa. Con số cụ thể giữa các nguồn không hoàn toàn giống nhau, tuỳ cách tính người gốc làng hay người ngụ cư, nên khi kể lại, nói "nhiều vị đỗ đại khoa" là an toàn hơn đưa một con số chắc nịch.
Nhiều người trong làng tự hào nhắc đến các nhân vật như sử gia Phan Phu Tiên đời Lê sơ, người thường được ghi là quê ở làng này. Khi đến các nhà thờ họ, người trông coi sẽ kể về các vị đỗ đạt của chính dòng họ mình; đó là nguồn thông tin sống động nhất, dù đôi khi có pha thêm lòng tự hào của con cháu.
Một điều nên biết: truyền thống ấy không chỉ là danh sách người đỗ. Nó gắn với nếp làng – hội tư văn, lệ khuyến học, việc dòng họ góp ruộng, góp tiền nuôi người đi học. Hỏi về những lệ ấy thường hay hơn hỏi "làng có bao nhiêu tiến sĩ".
Đi một vòng Đông Ngạc: xem gì
Đình làng
Đình Đông Ngạc là trung tâm của làng, nơi người ta họp việc làng, tổ chức lễ hội. Khách đến thường đứng ở sân đình nhìn vào, thắp nén hương nếu cửa mở. Kiến trúc đình là chủ đề của các bài chuyên về đình làng; ở đây chỉ cần nhớ ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không ngồi lên bậc thềm hay bệ đá.
Nhà thờ họ
Điểm riêng của Đông Ngạc là số lượng nhà thờ họ. Nhiều dòng họ lớn trong làng, như họ Phan, họ Đỗ, họ Hoàng, họ Nguyễn, có nhà thờ riêng với hoành phi, câu đối ca ngợi việc học. Phần lớn nhà thờ họ chỉ mở cửa vào ngày giỗ, ngày rằm, mồng một hoặc khi có người trông coi. Nếu thấy cửa đóng, đừng đẩy cổng; hỏi người hàng xóm xem ai giữ chìa khoá, và nếu không tiện thì đứng ngoài ngắm cổng là đủ.
Ngõ cổ và giếng làng
Giữa các ngõ còn lại những đoạn tường cũ, cổng xóm nhỏ, giếng nước. Đi chậm sẽ thấy cách làng xưa chia xóm, chia ngõ theo dòng họ, nhà nào cũng có lối nhỏ dẫn về nhà thờ họ của mình.
Bờ sông Hồng
Từ làng đi ra phía đê là thấy bãi sông Hồng và cầu Thăng Long. Người làng xưa sống với con sông: đi đò, trồng màu ngoài bãi. Đứng trên đê buổi chiều là cách khép lại chuyến thăm dễ chịu.
Lộ trình gợi ý một buổi sáng
| Giờ | Chặng | Ghi chú |
|---|---|---|
| 7:30 | Đến đầu làng, gửi xe | Đi bộ từ đây |
| 7:45 – 8:30 | Đình làng | Thắp hương nếu cửa mở |
| 8:30 – 10:00 | Các ngõ có nhà thờ họ | Hỏi người trông coi, ngắm cổng nếu cửa đóng |
| 10:00 – 10:30 | Giếng làng, cây đa, cổng xóm | Nghỉ chân, uống nước |
| 10:30 – 11:00 | Lên đê nhìn sông Hồng | Kết thúc trước trưa |
Ngày đẹp nhất để đến là ngày rằm hoặc mồng một âm lịch, khi nhiều nhà thờ họ mở cửa, người làng ra thắp hương. Nhưng cũng chính những ngày đó là ngày của gia đình người ta; khách nên đứng xa, chờ họ làm lễ xong rồi mới hỏi chuyện.
Đưa con cháu đi Đông Ngạc: biến chuyến thăm thành bài học nhẹ nhàng
Đông Ngạc hợp để đưa học sinh đi thực tế vì gần, an toàn, và có câu chuyện rõ ràng. Mấy cách để trẻ không chán:
- Giao một nhiệm vụ nhỏ: tìm ba câu đối có chữ "học" (nhờ người lớn đọc nghĩa), đếm xem đi một vòng gặp bao nhiêu nhà thờ họ.
- Kể trước một câu chuyện: chuyện người xưa đi thi phải đi bộ lên kinh, ôn bài dưới đèn dầu, cả họ góp gạo nuôi.
- Để trẻ hỏi người trông coi một câu do chính các em nghĩ ra. Các cụ thường rất vui khi được trẻ hỏi chuyện.
- Không biến chuyến đi thành bài so sánh kiểu "người xưa giỏi thế, sao con không bằng". Trẻ sẽ nhớ chuyến đi như một lần bị mắng.
Việc tổ chức đoàn đông, đoàn trường đi thăm làng có bài riêng ở danh mục khác.
Làng nằm giữa đô thị: điều người đi thăm nên hiểu
Đông Ngạc là ví dụ của những làng bị thành phố bao quanh. Đất làng thu hẹp, nhà mới mọc lên sát nhà thờ họ, nhiều gia đình bán đất, người ngụ cư đến ở đông hơn người gốc. Với người làng, giữ đình, giữ nhà thờ họ, giữ ngày giỗ tổ là cách giữ cho làng còn là làng.
Khách đến thăm nên nhớ mấy điều đơn giản:
- Không đỗ xe chắn cổng nhà thờ họ hay lối ngõ.
- Không chụp ảnh vào trong nhà dân qua cửa sổ, cổng mở.
- Nếu được mời vào nhà thờ họ, thắp hương trước, đi sau người dẫn, không tự lật sổ sách hay gia phả để trên bàn.
- Khi chia sẻ ảnh, ghi đúng tên làng, đừng gán những câu chuyện không có cơ sở.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Muốn biết kỹ hơn về các vị đỗ đạt của Đông Ngạc, có thể tìm các sách tra cứu về khoa bảng Việt Nam, đọc bia đá ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám (nơi khắc tên các tiến sĩ thời Lê, Mạc) và tìm tên những người quê làng Vẽ. Đi Văn Miếu trước rồi đi Đông Ngạc sau, hoặc ngược lại, là một cặp chuyến đi rất hợp cho học sinh: một bên là nơi ghi danh của cả nước, một bên là làng nuôi người đi thi.
Câu hỏi thường gặp
Làng Vẽ ở đâu?
Làng Vẽ là tên nôm của làng Đông Ngạc, nằm ở phía tây bắc Hà Nội, sát bờ nam sông Hồng, gần chân cầu Thăng Long. Làng nay nằm giữa các khu đô thị mới, đi từ trung tâm khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút.
Vì sao Đông Ngạc được gọi là làng tiến sĩ?
Vì trong các khoa thi thời phong kiến, làng có nhiều người đỗ đạt, trong đó nhiều vị đỗ đại khoa. Truyền thống ấy gắn với nếp khuyến học của làng và các dòng họ.
Đông Ngạc có bao nhiêu tiến sĩ?
Các nguồn đưa ra con số không hoàn toàn giống nhau, tuỳ cách tính người gốc làng hay người ngụ cư. Nói "nhiều vị đỗ đại khoa" là cách an toàn; muốn biết chi tiết thì xem các sách địa chí về làng khoa bảng hoặc hỏi người trông coi nhà thờ họ.
Đi thăm làng Đông Ngạc nên đi ngày nào?
Ngày rằm, mồng một âm lịch nhiều nhà thờ họ mở cửa hơn. Ngày thường thì làng yên tĩnh, hợp để đi bộ, nhưng nhiều nhà thờ họ đóng cửa, khách chỉ ngắm từ ngoài.
Có nên đưa học sinh đi Đông Ngạc không?
Có. Làng gần trung tâm, đi lại an toàn, có câu chuyện rõ về truyền thống học hành. Nên chia nhóm nhỏ, giao cho trẻ một nhiệm vụ quan sát và giữ trật tự khi vào đình, nhà thờ họ.
