Làng cổ Đường Lâm (Hà Nội): đi một ngày thế nào cho trọn

Làng cổ Đường Lâm nằm ở khu Sơn Tây cũ, phía tây Hà Nội, cách trung tâm thành phố chừng bốn mươi lăm đến năm mươi cây số. Đi một ngày cho trọn thì nên có mặt trước tám giờ sáng, đi bộ vòng Mông Phụ – Đông Sàng – Cam Thịnh khi trời còn mát, trưa ăn bữa cơm ở một nhà trong làng, chiều sang Cam Lâm viếng đền Phùng Hưng và lăng Ngô Quyền, rồi về khi nắng đã dịu. Đường Lâm được xếp hạng di tích quốc gia từ giữa thập niên 2000 và thường được nhắc là làng cổ đầu tiên ở Việt Nam nhận danh hiệu này, nhưng điều đáng nhớ nhất khi đến là: đây vẫn là một làng đang sống, người ta vẫn nấu cơm, phơi thóc, đưa con đi học trong những ngôi nhà cũ.

Đường Lâm ở đâu và đến bằng cách nào

Đường Lâm là tên một vùng gồm nhiều thôn liền nhau, trong đó khu nhà cổ tập trung nhất ở Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh và Đoài Giáp. Sau sắp xếp địa giới năm 2025, vùng này vẫn thuộc Hà Nội, nằm trong khu vực trước đây gọi là thị xã Sơn Tây. Khi hỏi đường, cứ nói "làng cổ Đường Lâm" là người dân quanh vùng đều chỉ được.

Ba cách đi hay dùng:

• Xe máy hoặc ô tô riêng: đi theo hướng đại lộ Thăng Long rồi rẽ về phía Sơn Tây, khoảng một tiếng đến một tiếng rưỡi tuỳ giờ. Ô tô nên gửi ở bãi đỗ ngoài làng, vì ngõ trong làng hẹp, nhiều đoạn chỉ vừa một chiếc xe máy.
• Xe buýt: có tuyến từ nội thành lên Sơn Tây; xuống ở trung tâm Sơn Tây rồi đi tiếp vài cây số bằng xe ôm hoặc taxi. Kiểm tra tuyến và giờ chạy hiện hành trước khi đi, vì tuyến hay được điều chỉnh.
• Kết hợp xe đạp: nhiều nhà trong làng cho mượn hoặc thuê xe đạp. Đạp xe là cách hợp nhất để đi từ Mông Phụ sang Cam Lâm buổi chiều, vì hai nơi cách nhau một quãng đi bộ khá mỏi chân giữa trưa.

Lịch một ngày gợi ý

Lịch dưới đây dành cho người đi lần đầu, không vội, có trẻ con hoặc người lớn tuổi đi cùng vẫn theo được.

Nếu chỉ có nửa ngày, hãy giữ phần buổi sáng ở Mông Phụ và bỏ phần chiều. Nếu có hai ngày, có thể ngủ lại một đêm để thấy làng lúc sáng sớm, khi khách đoàn chưa đến.

Buổi sáng ở Mông Phụ: giếng làng, ngõ nhỏ và nhà cổ mở cửa

Mông Phụ là nơi khách thường bắt đầu. Đi qua cổng làng (chuyện kiến trúc cổng làng có bài riêng ở nơi khác), rẽ vào đường chính là thấy đình và khoảng sân rộng phía trước. Từ đây toả ra nhiều ngõ nhỏ, hai bên là tường thấp và những cánh cổng gỗ. Buổi sáng là lúc người làng quét sân, gánh rau, đạp xe ra đồng; đi chậm và nép vào lề để nhường đường cho họ.

Một số hộ có nhà cổ đã mở cửa đón khách. Thường có một tấm biển nhỏ ở cổng, hoặc chủ nhà ngồi ở hiên mời vào. Vào một ngôi nhà như thế, nên:

• Chào chủ nhà trước khi bước qua ngưỡng, hỏi xem có được vào gian giữa không.
• Hỏi chuyện nhà: nhà dựng đời nào, mấy đời ở đây, mỗi năm sửa những gì. Các cụ thường kể rất say, và đó là phần đáng giá nhất của buổi thăm.
• Không chạm vào bàn thờ, câu đối, hoành phi; không ngồi lên sập gụ hay phản nếu chưa được mời.

Ở Mông Phụ còn có nhà thờ Giang Văn Minh, vị sứ thần đời Lê trung hưng quê ở đây. Giai thoại kể rằng khi đi sứ phương Bắc, ông đối lại vế đối khiêu khích bằng câu nhắc trận Bạch Đằng, và vì thế bị hại. Đó là chuyện truyền tụng trong dân gian và sách vở đời sau; chi tiết câu đối có nhiều dị bản, nên nghe như một giai thoại hơn là ghi chép chính xác từng chữ.

Đông Sàng và Cam Thịnh: đi tiếp theo đường làng

Từ Mông Phụ đi sang Đông Sàng chỉ mất vài phút. Đông Sàng là nơi có chùa Mía, ngôi chùa nổi tiếng với hệ tượng cổ (chuyện chùa có bài riêng ở nơi khác, ở đây chỉ nhắc để khách biết mà ghé). Đường làng giữa các thôn là chỗ thấy rõ nhất chất liệu tường xây đặc trưng của vùng đất đồi Sơn Tây; người thích kiến trúc có thể tìm đọc thêm, còn người đi thăm thì chỉ cần đi chậm và nhìn.

Cam Thịnh yên hơn Mông Phụ, ít khách đoàn hơn. Đây là chỗ hợp để ngồi nghỉ ở một hiên nhà, mua bát chè, nói vài câu với người bán. Nhiều người lớn tuổi trong làng nhớ rất rõ thời trước, khi chưa có khách, cả làng chỉ làm ruộng, làm tương, làm kẹo. Câu hỏi "ngày xưa làng mình thế nào hả bác" thường mở ra một câu chuyện dài hơn mọi tấm biển giới thiệu.

Buổi chiều ở Cam Lâm: đất của hai vị vua

Đường Lâm hay được gọi là "đất hai vua", vì gắn với hai nhân vật lớn của thời chống Bắc thuộc:

• Phùng Hưng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ nhà Đường vào cuối thế kỷ 8. Sau khi ông mất, người đời tôn là Bố Cái Đại Vương. Đền thờ ông ở Cam Lâm.
• Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, mở ra thời kỳ độc lập lâu dài. Lăng Ngô Quyền cũng ở Cam Lâm, nằm trên một gò đất giữa cánh đồng.

Đến hai nơi này, khách thường thắp nén hương, đi một vòng trong khuôn viên và đọc các tấm bia giới thiệu. Mặc quần áo kín đáo, nói nhỏ, không leo lên bệ tượng hay bậc thềm cấm. Buổi chiều nắng xiên qua hàng cây là lúc đẹp và mát nhất để đến.

Bữa trưa và đồ quê nên thử

Bữa trưa ở Đường Lâm thường là cơm nhà: rau vườn, đậu, cá, thịt gà. Một số gia đình trong làng nhận nấu cơm cho khách; nên hỏi từ sáng để chủ nhà kịp đi chợ, và nói trước nếu có người ăn chay hay dị ứng món gì.

Những món quà quê hay được nhắc khi nói tới Đường Lâm:

• Chè lam và kẹo dồi (kẹo lạc dồi trong lớp vỏ dẻo), làm thủ công trong nhiều nhà.
• Tương: Đường Lâm có nghề làm tương lâu đời, chum tương phơi ngoài sân là cảnh quen.
• Gà Mía: giống gà to con của vùng, thường được nấu trong các bữa cơm đãi khách.

Mua ít thôi, mua ở chính nhà làm ra; như vậy vừa có đồ ngon vừa giúp tiền ở lại trong làng.

Làm khách ở Đường Lâm: ba điều riêng của làng này

Phép tắc chung khi đi thăm làng cổ có người đang ở sẽ có bài riêng trong danh mục này. Riêng với Đường Lâm, có ba điều khách hay vướng:

1. Sân là chỗ làm việc. Thóc, tương, chè lam, củi có thể đang phơi trên sân hoặc ngay lề đường. Đi vòng, không giẫm, không dựng xe lên.
2. Giờ trưa là giờ của nhà. Từ khoảng mười một rưỡi đến hai giờ chiều, nhiều nhà đóng cổng. Không gõ cửa trong giờ này trừ khi đã hẹn.
3. Đoàn đông nên chia nhỏ. Ngõ Mông Phụ hẹp, một đoàn hai ba chục người đứng chụp ảnh là chặn đường cả xóm. Chia thành nhóm năm bảy người, đi các ngả khác nhau.

Khi ra về, một lời cảm ơn cụ thể ("nhờ bác kể mà cháu hiểu cái nhà này") làm chủ nhà vui hơn mọi lời khen chung chung.

Đi Đường Lâm mùa nào, chuẩn bị gì và tìm hiểu thêm ở đâu

Đường Lâm đẹp nhất vào mùa thu (tháng chín, tháng mười) khi trời trong và mát, và cuối xuân khi lúa xanh. Mùa hè nắng gắt, tường gạch và sân hấp nhiệt, nên đi thật sớm và nghỉ trưa trong nhà. Tháng hai, tháng ba hay có nồm ẩm, sân và bậc đá trơn, người lớn tuổi cần đi chậm. Lịch thăm làng cổ theo mùa có bài riêng trong danh mục.

Chuẩn bị tối thiểu: giày đế bám, mũ rộng vành, nước uống, túi nhỏ đựng rác mang về, và tiền lẻ để mua quà. Mang theo giấy tờ tuỳ thân nếu định ngủ lại; chủ nhà cần thông tin để thông báo lưu trú theo quy định.

Sau chuyến đi, muốn hiểu thêm về "đất hai vua", có thể đọc phần chép về Phùng Hưng và Ngô Quyền trong "Đại Việt sử ký toàn thư", rồi kể lại cho trẻ trong nhà bằng chính những gì cả nhà đã thấy ở Cam Lâm.