Làng Nôm (Hưng Yên): cầu đá, chợ làng và bức tranh làng Bắc Bộ

Làng Nôm ở vùng Văn Lâm cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, cách trung tâm Hà Nội chừng ba mươi cây số về phía đông. Đến Nôm là để đứng trên cây cầu đá bắc qua dòng sông nhỏ, nhìn mái chợ cũ, gốc đa, mái đình phản chiếu trên mặt nước – một khung cảnh nhiều người gọi là "bức tranh làng Bắc Bộ còn sót lại". Nên đi buổi sáng, khi làng còn sương và người làng còn ra chợ, đi bộ một vòng hai tiếng là đủ thấy cái hồn của làng.

Làng Nôm ở đâu và đến thế nào

Nôm là tên nôm của một làng thuộc vùng Văn Lâm trước đây. Sau sắp xếp năm 2025, Văn Lâm cùng cả vùng thuộc tỉnh Hưng Yên mới. Từ Hà Nội, đi theo quốc lộ hướng sang Hưng Yên, Hải Dương cũ rồi rẽ vào đường liên xã; xe máy mất chừng một tiếng. Đường vào làng nhỏ, ô tô lớn khó quay đầu, nên đỗ ở khu đất rộng gần ủy ban xã hoặc đầu làng rồi đi bộ vào.

Làng Nôm chưa có quầy hướng dẫn hay người dẫn đường dành cho khách. Khách đến tự đi, tự hỏi. Vì vậy nắm trước sơ đồ trong đầu sẽ giúp nhiều:

• Cầu đá và dòng sông nhỏ ở giữa làng, là điểm mốc để định hướng.
• Khu chợ cũ gần cầu, mái ngói thấp, nhiều gian.
• Đình, chùa, văn chỉ nằm rải quanh khu trung tâm. Chùa Nôm nổi tiếng với hệ tượng đất cổ; chuyện chùa và đình xin để các bài chuyên về đình chùa kể.
• Các xóm ngõ toả ra từ khu trung tâm, nhà mái ngói, tường gạch, cổng nhỏ.

Cây cầu đá: đứng ở đâu để nhìn làng

Cầu đá làng Nôm là hình ảnh người ta nhớ nhất. Cầu không dài, mặt cầu cong vồng, thành cầu thấp, lát đá đã mòn bóng. Dòng sông nhỏ chảy dưới cầu, hai bên là bờ gạch, gốc cây, mái ngói.

Có ba chỗ đứng hay được người đến trước gợi ý:

1. Đứng giữa cầu nhìn dọc dòng nước: thấy hai bờ, mái nhà, gốc cây in bóng.
2. Đứng ở bờ, cách cầu vài chục bước: thấy trọn dáng cong của cầu với nền mái chợ phía sau.
3. Đứng ở cửa chợ nhìn ra: thấy cầu như một khung cửa mở về phía xóm.

Cầu là lối đi hằng ngày của người làng, xe đạp, xe máy, người gánh hàng vẫn qua lại. Đừng đứng chắn giữa cầu quá lâu, đừng bày máy ảnh, chân máy ngang mặt cầu. Chụp nhanh rồi tránh sang bên, người đi qua sẽ thấy dễ chịu hơn nhiều.

Chợ Nôm: buổi sáng phiên chợ là lúc làng đông nhất

Chợ Nôm họp theo phiên, không họp hằng ngày như chợ thành phố. Vào ngày phiên, buổi sáng người quanh vùng kéo về, các gian chợ cũ đầy hàng rau, hàng gà, hàng bánh. Ngày không phiên, chợ vắng, chỉ còn mái ngói và những sạp trống. Hai cảnh đều đáng xem, nhưng khác nhau hẳn. (Chuyện chợ phiên, chợ quê nói chung có bài riêng ở nơi khác; ở đây chỉ nói chuyện đi thăm.)

Vài lưu ý khi đến đúng phiên chợ:

• Hỏi người trong vùng xem phiên rơi vào những ngày nào trong tháng âm lịch; mỗi chợ quê một lệ, đừng tin hoàn toàn vào các bài viết cũ.
• Chợ đông, lối đi hẹp; đeo ba lô ra phía trước, đi chậm, không dừng giữa lối.
• Muốn chụp người bán hàng thì mua một món nhỏ rồi hỏi; phần lớn sẽ vui lòng, có người không muốn, và điều đó cần được tôn trọng.
• Không mặc cả quá gắt với các cụ bán vài bó rau; số lời của họ rất nhỏ.

Đi bộ một vòng làng Nôm: lộ trình hai tiếng

Ai đi chậm, thích ngồi, có thể kéo dài thêm bằng một chén nước ở quán nhỏ đầu chợ, nghe người làng nói chuyện.

Vì sao nên đi Nôm buổi sáng

Làng Nôm đẹp nhất trong khoảng từ lúc mặt trời lên đến chín, mười giờ sáng, vì mấy lẽ:

• Ánh sáng xiên chiếu lên mặt nước và mái ngói, bóng cây in rõ, không bị chói như giữa trưa.
• Làng đang sống: người đi chợ, trẻ con đi học, các cụ ra đình. Đến buổi chiều làng vắng hơn hẳn.
• Mùa đông có sương: những sáng tháng mười một, tháng chạp, sương mỏng trên sông làm cả làng dịu lại.
• Tránh nắng mùa hè: sau mười giờ, sân đình, mặt cầu, mặt chợ hấp nắng rất gắt.

Nếu đi từ Hà Nội, có thể xuất phát lúc sáu giờ, đến làng khoảng bảy giờ, đi bộ tới mười giờ rồi về hoặc đi tiếp sang điểm khác trong vùng.

Làm khách ở Nôm: làng chưa quen đón khách đông

Khác với những làng đã làm du lịch nhiều năm, Nôm vẫn chủ yếu là một làng quê bình thường. Người làng quen thấy vài nhóm chụp ảnh, nhưng chưa có dịch vụ dành cho khách. Điều đó vừa là cái hay (làng còn nguyên nếp), vừa là điều khách cần ý tứ:

• Không mặc trang phục quá hở khi vào đình chùa, và nói nhỏ trong khu thờ tự.
• Không tự vào sân nhà để chụp ảnh qua hàng rào hay giếng nước trong nhà người ta.
• Không để rác lại: làng không có thùng rác cho khách, rác để lại là người làng phải dọn.
• Đoàn chụp ảnh cưới, ảnh kỷ yếu nên báo với người trông coi đình chùa trước, không chiếm cầu và cửa chợ quá lâu.
• Không dùng loa phát nhạc khi đi dạo trong làng.

Chuẩn bị gì cho một buổi ở Nôm

Vì làng chưa có dịch vụ cho khách, mọi thứ nên tự lo từ nhà. Danh sách gọn:

• Nước uống và chút đồ ăn nhẹ: quán quanh chợ chủ yếu phục vụ người làng, ngày không phiên có khi đóng cửa.
• Giày đế bám: mặt cầu đá mòn bóng, rất trơn khi có sương hoặc mưa phùn.
• Áo kín vai, quần dài nếu định vào đình, chùa.
• Túi đựng rác để mang về.
• Tiền lẻ nếu muốn mua rau, bánh ở chợ hoặc góp công đức.

Đi cùng trẻ nhỏ thì để ý bờ sông và bờ ao: nhiều đoạn không có lan can, nước sâu hơn vẻ ngoài.

Góc nhìn hôm nay: một làng đẹp vì chưa bị sửa nhiều

Cái đáng quý của Nôm là cầu, chợ, đình, chùa còn nằm đúng chỗ của chúng trong một tổng thể, chứ không phải những công trình rời rạc. Điều này mong manh: chỉ cần vài căn nhà cao tầng mới dựng sát bờ sông là khung cảnh đổi khác. Khách đi thăm góp được một phần nhỏ bằng cách chia sẻ ảnh làng một cách trân trọng, mua hàng của người làng, và nếu quay lại thì quay lại vào ngày thường chứ không dồn đông vào một hôm.