Hallstatt (Áo): làng muối cổ bên hồ núi Alps và chuyện quá tải

Hallstatt là làng nhỏ bên hồ Hallstätter See ở vùng Salzkammergut của Áo, sống bằng nghề khai thác muối từ thời tiền sử, và là một phần của vùng cảnh quan văn hoá Hallstatt – Dachstein/Salzkammergut được UNESCO ghi danh năm 1997. Nhà cửa dựng bám vào sườn núi dốc sát mép hồ, trên cao là mỏ muối cổ, trong làng có nhà nguyện chứa những hộp sọ vẽ hoa. Với chỉ vài trăm cư dân và lượng khách rất lớn mỗi năm, Hallstatt cũng là ví dụ được nhắc nhiều nhất về làng du lịch quá tải — nên đi thăm vào giờ vắng, ngủ lại một đêm và đi nhẹ chân.

Hallstatt ở đâu, đến bằng đường nào

Làng nằm ở bang Thượng Áo, giữa vùng núi hồ Salzkammergut, cách Salzburg khoảng hơn một giờ đi xe. Đường tàu chạy qua bờ bên kia hồ; khách xuống ga nhỏ rồi đi phà sang làng — chuyến phà ngắn nhưng là cách đến đẹp nhất, nhìn làng hiện ra từ mặt nước.

Đi xe hơi thì gửi ở các bãi đỗ bên ngoài, rồi đi bộ vào. Phần làng cổ gần như không có chỗ cho xe; xe buýt du lịch phải đăng ký khung giờ trước. Mùa cao điểm, các bãi đỗ có thể kín từ sáng.

Làng muối: bảy nghìn năm dưới lòng núi

Tên gọi "Hall" được cho là gắn với muối trong tiếng cổ của vùng này. Muối trong lòng núi phía trên làng đã được khai thác từ thời tiền sử; các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết khai mỏ rất cổ, và người ta vẫn nói tới "bảy nghìn năm khai muối" như một con số tròn để chỉ chiều dài lịch sử ấy.

Thế kỷ 19, người ta khai quật được một nghĩa địa cổ rất lớn trên thung lũng mỏ, với nhiều đồ tuỳ táng bằng đồng, sắt, vàng, hổ phách. Phát hiện này quan trọng đến mức các nhà khảo cổ đặt tên cho cả một giai đoạn văn hoá thời đại đồ sắt sớm ở châu Âu là văn hoá Hallstatt. Muối làm giàu cho vùng này suốt nhiều nghìn năm, và cũng vì muối mà một làng nhỏ trên sườn núi dốc như thế có thể tồn tại.

Ngày nay mỏ muối vẫn còn hoạt động một phần, và có tuyến tham quan dưới lòng núi: khách đi tàu cáp lên cao, mặc áo thợ mỏ, đi trong đường hầm, trượt trên những cầu trượt gỗ của thợ mỏ, xem hồ muối ngầm. Tuyến tham quan có thu phí, mở theo mùa.

Nhà nguyện xương: một phong tục cần kể nhẹ nhàng

Cạnh nhà thờ trên sườn đồi có một nhà nguyện nhỏ, nơi xếp hàng trăm hộp sọ và xương người. Lý do rất thực tế: nghĩa trang của làng nằm trên một khoảng đất hẹp giữa núi và hồ, không đủ chỗ. Sau một thời gian, hài cốt được cất bốc để nhường chỗ, xương được rửa sạch, phơi, và nhiều hộp sọ được gia đình vẽ hoa, ghi tên, năm mất, rồi đặt trong nhà nguyện.

Đây là nơi thờ cúng, không phải điểm "rùng rợn" để tạo dáng. Vào thì đi nhẹ, nói nhỏ, không đụng vào hộp sọ, tuân theo quy định chụp ảnh tại chỗ. Người Việt có tục cải táng sẽ thấy một điểm quen: cách mỗi nơi chăm lo cho người đã khuất phụ thuộc vào chính mảnh đất họ sống.

Đi một vòng làng

1. Sáng sớm, trước 9 giờ: đi dọc con đường ven hồ, nhìn nhà gỗ và tháp nhà thờ phản chiếu trên mặt nước khi hồ còn lặng.
2. Quảng trường nhỏ giữa làng với những ngôi nhà sơn màu, cửa sổ hoa.
3. Leo bậc lên nhà thờ và nghĩa trang trên sườn đồi, ghé nhà nguyện xương.
4. Đi tàu cáp lên mỏ muối, xuống đường hầm, rồi ra đài ngắm cảnh nhô khỏi vách núi nhìn xuống làng và hồ.
5. Chiều muộn: đi ra phía cuối làng, xa khu chụp ảnh nổi tiếng, ngồi bên hồ khi đoàn khách đã về.

Chuyện làng thu hẹp lượt khách

Hallstatt chỉ có vài trăm cư dân thường trú, nhưng mỗi năm đón một lượng khách gấp hàng nghìn lần. Ảnh làng lan đi khắp thế giới qua mạng xã hội, phim ảnh; ở Trung Quốc thậm chí có một khu đô thị dựng mô phỏng gần như nguyên Hallstatt vào đầu thập niên 2010. Hệ quả là những ngày cao điểm, con đường ven hồ chen chân, người làng không ra khỏi nhà được, khách đứng trong vườn nhà người ta để chụp ảnh.

Làng và chính quyền địa phương đã dùng nhiều cách:

• Giới hạn xe buýt du lịch bằng hệ thống đăng ký khung giờ và thời gian lưu lại.
• Kêu gọi khách ở lại qua đêm thay vì ghé vài giờ rồi đi.
• Đặt biển nhắc giữ yên lặng, cấm bay flycam, nhắc không vào vườn nhà dân.
• Có lúc còn dựng tạm hàng rào chắn một điểm chụp ảnh đông nhất — một biện pháp gây tranh cãi và sau đó được gỡ đi.

Mỗi cách đều có người khen, người chê. Nhưng điều chung là: làng muốn khách hiểu Hallstatt là chỗ người ta sống chứ không phải phông nền.

Chuẩn bị cho một ngày ở Hallstatt

• Giày đế bám: làng dốc, nhiều bậc đá, bậc gỗ; mùa đông có băng.
• Áo khoác: trong lòng mỏ muối nhiệt độ thấp quanh năm, ra đài ngắm cảnh trên cao gió lạnh.
• Xem giờ phà và tàu trước: phà nối ga với làng chạy theo giờ tàu, chuyến cuối khá sớm vào mùa vắng.
• Đặt chỗ ngủ sớm: phòng trong làng ít, mùa hè kín từ rất sớm; có thể ngủ ở các làng ven hồ lân cận.
• Người có trẻ nhỏ: tuyến mỏ muối có giới hạn độ tuổi cho một số phần như cầu trượt, nên đọc quy định trước.

Mùa nào đi

Góc nhìn hôm nay

Với người đi thăm, có mấy điều nhỏ mà mỗi người đều làm được:

• Ngủ lại một đêm ở làng hoặc vùng hồ lân cận, đi làng vào sáng sớm và chiều muộn.
• Không bước vào vườn, bậc cửa, cầu tàu riêng để chụp ảnh.
• Nói nhỏ, đặc biệt ở khu nhà ở và nghĩa trang.
• Mua đồ ăn, đồ dùng ở cửa hàng trong làng — để việc làng đón khách có ý nghĩa với người làng.

Muốn tìm hiểu thêm, bảo tàng nhỏ của làng có trưng bày về lịch sử khai muối và văn hoá Hallstatt; các bảo tàng lịch sử tự nhiên lớn ở Vienna lưu giữ nhiều hiện vật từ nghĩa địa cổ của làng.