Làng Thuỷ Biều (Huế): vườn thanh trà và nhịp làng ven sông Hương

Làng Thuỷ Biều nằm bên bờ nam sông Hương, phía tây trung tâm Huế, nổi tiếng với những vườn thanh trà và nhịp sống chậm của một làng ven sông giữa lòng thành phố. Khách đến Thuỷ Biều thường đạp xe men sông, ghé một khu vườn, ngồi ăn một bữa cơm nhà vườn và về trước khi trời tối. Mùa đẹp nhất là khi thanh trà chín, thường rơi vào cuối hè sang thu.

Thuỷ Biều là làng thế nào

Thuỷ Biều từng là một xã ven đô, sau là phường của thành phố Huế; tên làng có từ lâu đời và người Huế vẫn gọi là "làng Thuỷ Biều". Đất làng là bãi bồi phù sa sông Hương, màu mỡ, hợp với cây ăn trái. Vì thế từ xưa nhà nào cũng có vườn: thanh trà, chuối, mít, ổi, và những luống rau nhỏ sát hiên.

Đi trong làng sẽ thấy nếp nhà vườn quen thuộc của vùng Huế: cổng, lối đi rợp cây, bình phong, rồi đến nhà. Nhưng khác các nhà vườn quý tộc ở Kim Long hay trong Thành Nội, nhà vườn Thuỷ Biều là nhà của người làm vườn, đơn giản hơn, gần với đất hơn.

Từ những năm 2000, Thuỷ Biều được nhắc đến như một làng du lịch sinh thái theo kiểu "khách đến vườn, ăn với nhà vườn". Mô hình ấy còn đến nay, ở quy mô nhỏ, do từng hộ tự đón khách.

Thanh trà Thuỷ Biều: vì sao người ta đến vào mùa này

Thanh trà là một loại bưởi nhỏ, vỏ mỏng, múi giòn, vị ngọt thanh pha chút the. Người Huế coi thanh trà Thuỷ Biều là thứ ngon nhất trong vùng, nhờ đất bãi ven sông. Mùa chín thường vào khoảng tháng 8 đến tháng 10 dương lịch, xê dịch tuỳ năm. Bài này không đi sâu chuyện trái cây; điều đáng nói là mùa thanh trà cũng là mùa làng đẹp và đông khách nhất.

Lúc ấy vườn nặng trái, nhiều quả được bọc túi giấy để tránh sâu. Chủ vườn bận hái, bận chở đi bán. Khách đến mùa này cần nhớ hai điều: không tự hái, và không đi vào giữa vườn khi chưa được mời.

Đạp xe men sông: lộ trình gợi ý

Thuỷ Biều không xa trung tâm Huế, đạp xe là cách đi hợp nhất. Đường ven sông bằng, mát, ít xe lớn.

1. Xuất phát buổi sáng sớm từ khu trung tâm bờ nam, đạp xe về hướng tây dọc sông Hương.
2. Đi chậm qua những đoạn đường làng rợp cây; nhìn sang bờ bắc sẽ thấy đồi núi và những mái chùa xa.
3. Ghé một vườn thanh trà có người đón khách. Ngồi nghỉ, nghe chủ vườn kể cách chăm cây, cách ghép, cách chống úng.
4. Đi tiếp ra bãi sông chỗ có lối xuống, ngồi nhìn thuyền qua lại.
5. Ăn trưa ở nhà vườn nếu đã hẹn trước, rồi về trước giờ nắng gắt.

Ai không quen đạp xe xa có thể đi xe máy đến làng rồi đi bộ trong làng. Trong các ngõ nhỏ, đi bộ dễ chịu hơn và dễ dừng lại chào hỏi.

Gợi ý một ngày ở Thuỷ Biều

1. Sáu giờ: đạp xe ra khỏi trung tâm, dọc bờ sông khi trời còn mát, mặt nước còn sương.
2. Bảy giờ rưỡi: vào đường làng, đi chậm qua các ngõ rợp cây, chào người làng đang quét sân.
3. Chín giờ: ghé vườn đã hẹn, nghe chủ vườn kể chuyện cây, xem cách bọc trái.
4. Mười một giờ: ăn trưa ở nhà vườn nếu đã đặt trước.
5. Sau trưa: nghỉ dưới bóng cây một lúc rồi đạp về, hoặc chờ nắng dịu, ra bãi sông ngắm chiều.

Người không đạp xe được xa có thể đi xe đến đầu làng rồi đi bộ. Đi bộ trong ngõ còn dễ dừng lại chào hỏi hơn.

Bữa cơm nhà vườn

Ăn một bữa cơm ở nhà vườn là phần nhiều khách nhớ nhất. Bữa cơm thường là món nhà làm theo mùa: rau vườn, cá sông, canh chua, có khi thêm món bánh Huế. Không phải nhà nào cũng nấu cho khách; chỉ những nhà đã quen đón khách mới nhận.

• Hẹn trước. Đừng đến giữa trưa rồi hỏi "có cơm không". Nhà vườn cần đi chợ, cần chuẩn bị.
• Nói trước ai ăn chay, ai dị ứng. Chủ nhà sẽ đỡ bối rối.
• Ăn theo nếp nhà. Chờ người lớn tuổi cầm đũa trước, khen món ăn bằng lời cụ thể.
• Không đòi món ngoài khả năng của nhà. Bữa cơm vườn quý vì giản dị.

Giữ vườn của chủ nhà

Vườn thanh trà là kế sinh nhai cả năm của một gia đình. Một cành gãy là mất một mùa trái của cành đó. Vài điều khách cần giữ:

Một số câu hỏi nên mang theo

Người làm vườn Thuỷ Biều hiếu khách, nhưng hay để khách hỏi trước. Vài câu giúp mở chuyện:

• "Cây thanh trà này nhà mình trồng được bao nhiêu năm rồi ạ?"
• "Năm nào lũ to nhất, vườn có bị úng không ạ?"
• "Bọc trái bằng túi giấy để làm gì ạ?"
• "Ngoài thanh trà, nhà mình còn trồng gì quanh năm?"

Tránh hỏi giá đất, chuyện bán vườn, chuyện chia đất cho con cháu. Đó là những chuyện nhạy cảm với nhiều gia đình ven đô.

Thuỷ Biều trong mùa mưa lũ

Là làng bãi bồi, Thuỷ Biều nằm thấp. Những tháng mưa lũ cuối năm, khoảng tháng 10–11, nước sông Hương có thể dâng vào vườn, vào đường làng. Đó là lúc người làng lo chằng chống, kê đồ, không phải lúc để đi thăm. Nếu đang ở Huế mùa này, hãy theo dõi tin thời tiết, và chỉ ghé làng khi trời đã khô vài ngày.

Lũ cũng là lý do đất ở đây màu mỡ. Người làng quen sống với nhịp ấy: lũ về, phù sa ở lại, mùa sau cây tốt. Hiểu điều đó, khách sẽ nhìn những vệt nước cũ trên tường nhà với con mắt khác.

Đi cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi

Đường làng bằng, đi bộ nhẹ nhàng nên hợp với người lớn tuổi. Trẻ nhỏ đạp xe ven sông cần có người lớn đi sát, vì có đoạn đường giáp mép bờ không có lan can. Không để trẻ xuống mép nước một mình. Mùa hè mang mũ, nước uống, nghỉ dưới bóng cây thường xuyên.

Với trẻ, có thể biến buổi thăm thành buổi học nhỏ: hỏi chủ vườn vì sao phải bọc trái, cây thanh trà sống được bao nhiêu năm, mùa lũ cây có chết không. Trẻ được nghe người làm vườn trả lời sẽ nhớ lâu hơn đọc sách.

Góc nhìn hôm nay

Thuỷ Biều đang ở giữa hai lực kéo: đô thị Huế lan ra, đất vườn có giá, con cháu muốn xây nhà mới; và mong muốn giữ một làng vườn ven sông cho chính Huế. Khách đến thăm không giải được bài toán ấy, nhưng có thể góp phần nhỏ: đến đúng mùa, ăn bữa cơm nhà vườn, mua trái của chính chủ vườn và giữ vườn sạch.

Muốn tìm hiểu sâu hơn về văn hoá nhà vườn Huế, có thể đọc thêm những nghiên cứu về nhà vườn Huế của các nhà nghiên cứu địa phương, rồi ghé các nhà vườn trong thành phố để so sánh.