Làng cổ Lộc Yên (Đà Nẵng): nhà cổ tường đá trên sườn đồi Tiên Phước

Làng cổ Lộc Yên nằm ở vùng trung du phía tây Tam Kỳ, thuộc Tiên Phước cũ của Quảng Nam, nay là thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập 2025. Điều làm làng khác các làng cổ đồng bằng là những bờ tường đá xếp khan chạy dọc ngõ, ôm lấy các ngôi nhà gỗ trên sườn đồi, giữa vườn tiêu, vườn cau. Đi một vòng làng mất chừng hai, ba tiếng; đẹp nhất là sáng sớm mùa xuân hoặc đầu hè, khi đường khô và vườn xanh.

Lộc Yên khác làng cổ đồng bằng ở chỗ nào

Ở làng đồng bằng, người ta quen với lũy tre, đường gạch, ao làng. Lộc Yên thì nằm trên đất đồi. Đá nhặt từ vườn, từ suối được người làng xếp thành tường rào, thành bậc lên nhà, thành bờ giữ đất cho vườn khỏi trôi khi mưa lớn. Tường không dùng vữa, đá to làm chân, đá nhỏ chèn khe, lâu ngày rêu và dây leo phủ kín.

Sau tường là nhà gỗ kiểu nhà rường xứ Quảng, mái ngói, cột kê trên đá tảng, cửa bàn khoa. Nhiều ngôi nhà đã qua hàng trăm năm, truyền qua nhiều đời trong cùng một dòng họ. Làng được xếp hạng di tích cấp quốc gia trong thập niên 2010, cùng với việc các nhà cổ được ghi nhận và hỗ trợ tu bổ.

Điều thứ ba đáng nhìn là vườn. Vùng này từ lâu nổi tiếng với tiêu và cau; vườn nhà nào cũng có hàng cau thẳng tắp, gốc tiêu leo cây trụ, xen mít, bưởi, chuối. Vườn vừa là kế sinh nhai vừa là cảnh của làng. Khách đi thăm cần nhớ: đó là vườn của người ta, không phải công viên.

Đường lên làng

Từ khu vực Tam Kỳ cũ đi về hướng tây theo tỉnh lộ lên vùng Tiên Phước cũ, đường đẹp, quanh co qua những quả đồi trồng keo và ruộng bậc thấp. Từ trung tâm Đà Nẵng thì xa hơn nhiều, nên tính đi trọn một ngày nếu khởi hành từ đó. Đoạn cuối vào làng là đường bê tông nhỏ, xe ô tô nên đỗ ở chỗ rộng đầu làng.

• Xe máy: thuận nhất, nhưng cần quen đường dốc và cua gấp. Kiểm tra phanh trước khi đi.
• Ô tô: đi được tới đầu làng; trong làng đi bộ.
• Mùa mưa: đường đồi có thể trơn, đất đá sạt nhỏ ở taluy. Hỏi người địa phương trước khi lên.

Không cần dùng bản đồ quá chi tiết: hỏi đường người dân dọc tỉnh lộ, ai cũng chỉ được lối vào làng cổ.

Đi bộ trong làng: một vòng gợi ý

1. Bắt đầu từ đầu làng, đi dọc con ngõ chính có tường đá hai bên. Đây là đoạn dễ chụp ảnh nhất, cũng là đoạn khách hay dừng lại đông nhất, nên đứng sát mép để người làng đi qua.
2. Rẽ vào các ngõ nhỏ dẫn lên những nhà nằm cao hơn. Bậc đá có chỗ trơn rêu, đi chậm, mang giày đế bám.
3. Ghé một nhà cổ đang mở cửa. Chào chủ nhà ở sân, xin phép trước khi bước lên hiên.
4. Ra chỗ cao nhìn xuống làng để thấy cả mạng tường đá chạy giữa vườn cây. Chỗ nào là đất vườn riêng thì đứng ngoài.
5. Xuống suối hoặc ruộng ở chân làng nếu còn thời gian. Đây là nơi người làng lấy đá xếp tường ngày xưa.

Đi mùa nào

Mùa thu hoạch tiêu ở mỗi vùng xê dịch theo thời tiết từng năm, vì vậy chỉ nên coi là gợi ý. Mùa đó đẹp nhưng người làng bận, khách nên đi ngắn và không đòi ngồi lâu.

Làm khách nhà cổ trên đồi

Nhà cổ ở Lộc Yên phần lớn vẫn là nhà ở. Có ông bà già sống một mình, con cháu ở Tam Kỳ, Đà Nẵng hay xa hơn. Một người khách biết điều thường để lại cảm giác dễ chịu cho chủ nhà; một nhóm khách ồn ào có thể khiến người ta đóng cổng cả mùa.

• Chào bằng lời, đừng chỉ giơ máy ảnh. Người già ở đây quý câu chào hơn mọi thứ khác.
• Hỏi chuyện vườn, chuyện cây tiêu, cây cau, chuyện nhà đã mấy đời. Người xứ Quảng nói chuyện thẳng, hỏi thật thì trả lời thật.
• Không hỏi "nhà này bán bao nhiêu", "gỗ này giá mấy". Câu hỏi về tiền với đồ tổ tiên để lại làm người ta khó xử.
• Không tự đi ra sau nhà, xuống bếp, vào buồng.
• Được mời nước thì nhận, uống cạn một chén rồi cảm ơn.
• Muốn mua tiêu, mua đặc sản của nhà thì hỏi thẳng; nhiều nhà vui lòng bán, có nhà không bán.

Một câu hỏi hay để mở chuyện

Hỏi chủ nhà: "Tường đá nhà mình ai xếp ạ?" Câu hỏi đơn giản ấy thường mở ra chuyện ông, chuyện cha, chuyện những mùa mưa đổ tường rồi cả nhà nhặt đá xếp lại. Đó là thứ mang về quý hơn mọi tấm ảnh.

Giữ tường đá, giữ vườn

Tường đá khan là thứ dễ hỏng nhất ở Lộc Yên. Không có vữa nên một hòn đá bị rút ra, một người trèo lên ngồi chụp ảnh, có thể làm cả đoạn tường lỏng ra, mùa mưa sau sẽ đổ. Người làng sửa lại phải nhặt đá, xếp tay, mất cả ngày công.

• Không trèo, không ngồi lên tường đá.
• Không rút đá, không mang đá về làm kỷ niệm.
• Không giẫm vào gốc tiêu, không kéo dây leo. Rễ tiêu nông, dễ tổn thương.
• Không hái trái, bẻ cau dù cây sát ngõ. Hỏi chủ vườn nếu muốn xem gần.
• Mang rác ra khỏi làng, kể cả vỏ chai nước và giấy ướt.

Lộc Yên với trẻ em và người lớn tuổi

Đường trong làng có nhiều bậc dốc. Người lớn tuổi đi được nhưng nên có gậy, nghỉ nhiều lần, và không cần lên tới nhà cao nhất. Trẻ em thích tường đá nên hay muốn trèo; dặn trước ở đầu làng, và cho trẻ một việc để làm: tìm hòn đá lớn nhất ở chân tường, đếm số cây cau trên một đoạn ngõ, vẽ lại mái nhà.

Mùa nắng mang theo nước, mũ rộng vành, kem chống nắng. Mùa mưa mang áo mưa và giày bám tốt. Trong làng không có nhiều chỗ mua đồ, nên chuẩn bị từ dưới thị trấn.

Góc nhìn hôm nay

Lộc Yên đẹp vì đá, gỗ và cây đều còn ở đúng chỗ của nó. Nhưng giữ được thì không dễ: nhà gỗ cần thợ sửa, tường đá cần người xếp lại, vườn cần người trồng, mà người trẻ thì phần lớn đã đi làm ở thành phố. Du lịch nhỏ, chậm, có thể giúp người già có thêm thu nhập và có người hỏi chuyện. Du lịch đông, ồn, nhanh thì ngược lại.

Khách muốn hiểu thêm có thể tìm đọc tài liệu của ngành văn hoá Quảng Nam cũ về các làng cổ trung du, hoặc ghé thêm những làng có nhà cổ khác trong vùng để so sánh. Một chuyến thăm như thế không cần dài, chỉ cần đủ chậm để nhìn thấy những bàn tay đã xếp từng hòn đá.