Nhà vườn An Hiên, Kim Long (Huế): ghé thăm nhà vườn sao cho phải phép

Nhà vườn An Hiên nằm ở vùng Kim Long, bờ bắc sông Hương, phía tây Kinh thành Huế, là một trong những nhà vườn được nhắc đến nhiều nhất khi nói về nếp nhà vườn xứ Huế. Ghé thăm nhà vườn cho phải phép nghĩa là nhớ rằng đây trước hết là nhà ở của một gia đình: đến trong giờ mở cửa đón khách, chào chủ nhà, đi trên lối, không bẻ hoa hái trái, không bước vào gian thờ khi chưa được mời. Một buổi ghé thường mất chừng một tiếng, đẹp nhất là buổi sáng.

Nhà vườn Huế là gì, vì sao người ta muốn ghé

Ở Huế, "nhà vườn" không chỉ là ngôi nhà có vườn. Đó là một khuôn viên được sắp đặt: cổng, lối vào rợp cây, bình phong che chắn, bể cạn hoặc hồ nước với non bộ, rồi mới đến ngôi nhà rường ở giữa, xung quanh là vườn cây ăn trái và cây cảnh. Người Huế xưa, từ quan lại, hoàng thân đến người có học, chọn sống như thế để vừa gần thành vừa có khoảng lặng của vườn.

Kim Long, Vỹ Dạ, Phú Mộng, Thuỷ Xuân… là những vùng có nhiều nhà vườn. Trong đó Kim Long nằm dọc bờ bắc sông Hương, từ xưa đã là đất của các phủ đệ và nhà vườn. Câu ca dao "Kim Long có gái mỹ miều / Trẫm thương trẫm nhớ trẫm liều trẫm đi" cho thấy vùng này từ lâu đã gắn với hình ảnh thanh lịch của Huế.

Bài này không bàn kiến trúc nhà rường. Điều cần nói là cách làm khách trong một khu vườn như thế.

An Hiên: đôi điều nên biết trước khi đến

Theo các tài liệu giới thiệu, An Hiên được lập từ cuối thế kỷ 19, qua vài đời chủ, và cái tên An Hiên gắn với gia đình đã mua lại và giữ gìn nhà vườn trong thế kỷ 20. Khuôn viên khá rộng so với nhà vườn trong phố, có cổng hướng ra sông, bình phong, bể nước, ngôi nhà rường chính và vườn cây ăn trái lâu năm như măng cụt, thanh trà, vú sữa xen với cây cảnh và hoa.

Vì là nhà riêng, giờ đón khách và quy định có thể thay đổi theo thời gian, theo việc nhà. Trước khi đến nên hỏi người địa phương hoặc nơi đang lưu trú xem hiện còn đón khách không và vào giờ nào. Đây cũng là lời khuyên chung cho mọi nhà vườn ở Huế.

Thứ tự đi trong một nhà vườn

Đi đúng thứ tự giúp hiểu được ý người dựng vườn, và cũng là phép lịch sự với chủ nhà.

1. Dừng ở cổng. Cổng nhà vườn thường là cổng gạch hoặc cổng có mái, đôi khi có câu đối. Đứng một chút để chủ nhà hoặc người trông coi thấy mình.
2. Đi theo lối chính dưới tán cây vào trong. Lối này được trồng cây hai bên để che bớt tầm nhìn từ ngoài đường.
3. Đi vòng qua bình phong, không băng thẳng qua bãi cỏ. Bình phong che gió, che tầm nhìn vào gian thờ; người xưa không đi thẳng vào chính giữa nhà.
4. Dừng ở sân trước nhà, ngắm bể cạn, non bộ, chậu cảnh. Chờ chủ nhà mời lên hiên.
5. Lên hiên, rồi mới vào nhà nếu được mời. Cởi giày dép ở bậc.
6. Ra vườn sau nếu chủ nhà dẫn hoặc cho phép. Vườn sau thường là vườn trái, nơi gia đình làm việc.

Những điều nên và không nên

Có một thói quen dễ gây khó chịu là đến nhà vườn để chụp ảnh cưới, ảnh kỷ yếu mà không hỏi trước. Một khu vườn đẹp không có nghĩa là phim trường. Muốn chụp có kế hoạch, hãy liên hệ và xin phép chủ nhà từ trước.

Nói chuyện với chủ nhà vườn

Chủ nhà vườn Huế thường là người lớn tuổi, nói nhẹ, ít khi tự kể nếu khách không hỏi. Vài câu hỏi giúp câu chuyện tự nhiên:

• "Thưa bác, cây măng cụt này trồng từ đời ai ạ?"
• "Mùa lũ năm nào nước vào tới vườn ạ?"
• "Bể cạn này ngày trước nuôi cá gì?"
• "Nhà mình giữ vườn thì việc gì là cực nhất?"

Tránh hỏi về giá đất, giá nhà, chuyện chia thừa kế. Ở nhiều nhà vườn, chuyện giữ hay bán là nỗi lo thật, khách hỏi đến dễ làm chủ nhà buồn.

Giờ nào, mùa nào

Buổi sáng, từ khoảng tám đến mười giờ, nắng còn nhẹ, vườn có nhiều bóng râm, chủ nhà cũng dễ tiếp khách hơn. Giữa trưa nhiều nhà nghỉ, đóng cổng. Chiều muộn vườn đẹp nhưng nhanh tối, dưới tán cây muỗi nhiều.

• Mùa xuân: cây ra lộc, hoa nở, khí trời dễ chịu. Dịp Tết nhiều nhà đóng cửa để lo việc nhà.
• Mùa hè: nóng, có lúc rất oi; vườn trái vào mùa.
• Mùa mưa cuối năm: vườn ẩm, lối trơn, có đợt nước sông Hương dâng; nên hỏi trước, không đến vào ngày mưa lớn.

Kết hợp với những nhà vườn khác

Nếu có cả một buổi sáng, có thể đi bộ hoặc đạp xe dọc Kim Long, ghé thêm một hai nhà vườn khác đang đón khách, rồi qua Vỹ Dạ hoặc Thuỷ Xuân vào hôm khác. Đừng cố ghé năm sáu nhà trong một buổi: mỗi nhà vườn cần thời gian để thấy được cái tĩnh của nó, và chủ nhà cũng cần được tiếp khách thong thả.

Với người muốn so sánh, có thể đi Kim Long buổi sáng và về một làng vườn ven sông như Thuỷ Biều vào buổi chiều. Một bên là nhà vườn của người có học, của gia đình quyền quý xưa; một bên là vườn của người trồng trái. Hai nếp ấy cùng làm nên Huế.

Đưa trẻ đến nhà vườn

Nhà vườn Huế là chỗ tốt để trẻ học cách đi thăm nhà người khác. Trước khi vào cổng, dặn trẻ ba điều: đi trên lối, không chạm vào hoa trái, nói nhỏ. Vào vườn, cho trẻ một việc: đếm loại cây ăn trái, tìm con cá trong bể cạn, vẽ lại bình phong. Trẻ có việc để làm sẽ ít chạy nhảy, và chủ nhà cũng vui khi thấy trẻ chăm chú.

Góc nhìn hôm nay

Nhiều nhà vườn ở Huế đang khó giữ. Nhà rường cần sửa, vườn cần người chăm, con cháu ở xa. Một số nhà mở cửa đón khách để có thêm nguồn sống và có người thăm hỏi; một số nhà đóng cửa vì không chịu nổi khách ồn ào. Mỗi người khách đi đúng lối, nói khẽ, không bẻ cành là góp một phần để cánh cổng tiếp tục mở.

Ai muốn hiểu kỹ hơn có thể tìm các sách nghiên cứu về nhà vườn Huế, hoặc ghé các bảo tàng, nhà trưng bày ở Huế có phần giới thiệu về nhà ở truyền thống. Đọc trước một chút, đến vườn sẽ thấy được nhiều hơn.