Làng cổ Mỹ Lợi (Huế): làng lâu đời ven đầm phá Tam Giang – Cầu Hai

Làng cổ Mỹ Lợi nằm trên dải cát giữa đầm phá và biển, thuộc vùng Phú Lộc cũ ở phía đông nam Huế, nay thuộc thành phố Huế. Đây là một làng lâu đời của vùng đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, còn giữ nhiều nhà thờ họ, nhà xưa và nếp làng quần cư theo dòng tộc. Đến Mỹ Lợi là để đi bộ chậm trong các xóm, nhìn mặt phá lúc sáng sớm và nghe người làng kể chuyện tổ tiên đi mở đất; một buổi là đủ.

Mỹ Lợi ở đâu trong vùng đầm phá

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai chạy dọc gần hết chiều dài bờ biển vùng Huế, ngăn với biển bằng những dải cồn cát dài. Trên các dải cát ấy, người Việt dựng làng từ nhiều thế kỷ trước: phía trong là mặt phá yên, có nghề chài lưới, nuôi thả; phía ngoài là biển; giữa là đất cát trồng khoai, trồng rau, có giếng nước ngọt.

Mỹ Lợi là một trong những làng như thế, ở phần phía nam của hệ đầm phá. Đường từ trung tâm Huế đi về hướng đông nam, qua vùng Phú Vang, Phú Lộc cũ, rồi theo đường ven phá vào làng. Quãng đường không quá xa, đi trong buổi sáng rồi về được.

Một làng lâu đời: điều chắc và điều cần kiểm

Tài liệu địa phương và các dòng họ ở Mỹ Lợi kể rằng tổ tiên đến từ phía bắc, theo những đợt di dân vào Thuận Hoá từ thời Lê, rồi khai phá đất cát ven phá. Làng tổ chức theo nếp làng Việt cổ: có đình, có các nhà thờ họ, có xóm, có lệ làng. Những điều này phù hợp với lịch sử chung của vùng Thuận Hoá.

Còn những con số cụ thể như năm lập làng chính xác, số nhà cổ còn lại, hay năm được công nhận ở cấp nào, các nguồn chưa thống nhất hoặc ít được công bố rộng rãi. Vì thế bài này không ghi. Ai cần dùng cho nghiên cứu hay bài viết, nên hỏi chính quyền địa phương và các dòng họ, đọc gia phả, đối chiếu với tài liệu của ngành văn hoá Huế.

So với Phước Tích, Mỹ Lợi ít được nhắc trong sách du lịch hơn. Điều đó cũng có cái hay: làng còn yên, người làng ít quen với đoàn khách đông, và khách đến thăm dễ có được những cuộc trò chuyện thật.

Đi bộ trong làng: nhìn gì

• Nhà thờ họ. Ở Mỹ Lợi, nhà thờ họ là nơi giữ ký ức của làng. Nhiều nhà có cổng, sân, bình phong, gian thờ. Đứng ngoài ngắm, chỉ vào khi có người trông coi mời.
• Nhà xưa trong vườn cát. Có những ngôi nhà gỗ mái ngói còn lại giữa vườn, nền cao hơn mặt đất để tránh nước. Nhìn từ ngõ, không vào sân khi không có người nhà.
• Đường làng và hàng rào cây. Đất cát trắng, cây phi lao, cây bàng, hàng rào xanh. Đi trưa hè cát nóng, nên đi sáng.
• Mặt phá. Ra bờ phá lúc sáng sớm sẽ thấy người làng kéo lưới, thuyền nhỏ đi về. Đứng xa, không bước lên thuyền người ta.
• Đình làng. Đình là nơi linh thiêng của làng, chỉ ngắm từ ngoài, không ngồi lên bậc thềm hay bia đá.

Làm khách ở một làng đầm phá

Làng đầm phá có nhịp riêng. Người làng dậy rất sớm để ra phá, nghỉ trưa dài, chiều lại làm. Khách đến đúng nhịp ấy thì được tiếp đãi tự nhiên; đến lệch nhịp thì dễ thành người làm phiền.

Nói chuyện với người già ở đây, nên hỏi về dòng họ, về nghề phá, về những trận lụt lớn. Người làng ven phá sống với gió và nước nên có rất nhiều chuyện về mùa bão. Tránh hỏi chuyện thu nhập, giá cả hải sản, chuyện đất đai.

Giữ làng, giữ phá

Đầm phá là nơi người làng mưu sinh, cũng là hệ sinh thái mỏng manh với nhiều loài chim, cá, rong cỏ. Khách đến thăm chỉ cần nhớ vài điều:

• Không vứt rác xuống phá, kể cả vỏ hạt, đầu lọc thuốc lá.
• Không đi vào khu nuôi thả, không giẫm lên hàng rào lưới, đăng đó.
• Không mang đồ ăn đến cho chim, cá; không bắt cua, ốc ở bãi để "thử".
• Đi trên đường làng, không băng qua vườn khoai, vườn rau trên cát.
• Đi xe máy trong xóm thì chạy chậm; trẻ con và gà vịt hay ra đường.

Đi mùa nào

Vùng đầm phá Huế chịu mưa lũ và gió mùa đông bắc cuối năm. Khoảng tháng 9 đến tháng 12 có những đợt mưa lớn, triều cường, gió mạnh; đường ven phá có thể ngập, mặt phá động. Không nên đến làng vào những ngày ấy.

Từ khoảng tháng 2 đến tháng 5 là thời gian dễ chịu: trời mát, mặt phá phẳng, ánh sáng đẹp. Hè thì nắng gắt trên đất cát, phải đi thật sớm. Dịp đầu xuân, làng có những nghi lễ, hội làng riêng; muốn biết lịch, hỏi chính quyền địa phương hoặc người trong làng, và khi đến thì đứng ngoài tôn trọng nghi lễ, không chen vào khu tế.

Gợi ý một buổi sáng ở Mỹ Lợi

1. Rời Huế lúc trời còn tối nếu muốn thấy cảnh kéo lưới; nếu không, khởi hành khoảng sáu giờ.
2. Ra bờ phá trước, nhìn mặt nước khi mặt trời lên.
3. Vào làng đi bộ qua các xóm, ngắm nhà thờ họ, nhà xưa.
4. Ghé một nhà có người già ngồi hiên, chào hỏi, ngồi một lúc nếu được mời.
5. Rời làng trước mười một giờ, ăn trưa ở khu chợ trên đường về.

Đi cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi

Đường trong làng bằng nhưng là đường cát, đi lâu mỏi chân; người lớn tuổi nên đi quãng ngắn, nghỉ ở hiên nhà khi được mời. Trẻ nhỏ thích chạy ra bờ phá, cần có người lớn đi sát. Mép phá có chỗ lún bùn, có chỗ sâu bất ngờ. Không để trẻ lội xuống nước, không cho trẻ trèo lên thuyền neo ở bờ.

Góc nhìn hôm nay

Như nhiều làng ven phá, Mỹ Lợi đang đổi: nhà mới mọc lên, con cháu đi làm ăn xa, những nhà xưa vắng người. Nhiều dòng họ vẫn giữ lệ về làng cúng tổ, sửa nhà thờ họ bằng tiền con cháu khắp nơi gửi về. Với người đi thăm, đó là điều đáng nhìn nhất: một làng còn giữ được sợi dây với những người đã đi xa.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các nghiên cứu về làng xã ven đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, hoặc ghé các nhà trưng bày ở Huế có phần giới thiệu văn hoá vùng đầm phá. Đọc trước, đến làng sẽ biết hỏi đúng câu.