Làng cổ Phước Tích (Huế): nhà rường bên sông Ô Lâu, đi thăm thế nào

Làng cổ Phước Tích nằm ở phía bắc thành phố Huế, gần ranh giới với Quảng Trị, trên một khúc đất được sông Ô Lâu uốn quanh. Người ta đến đây để đi bộ giữa những ngôi nhà rường gỗ còn người ở, ngồi dưới gốc cây cổ thụ ở bến sông và nghe chủ nhà kể chuyện họ tộc. Đi trọn một vòng làng mất chừng nửa ngày nếu đi chậm, và đẹp nhất vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn khi nắng đã dịu.

Phước Tích là làng thế nào

Theo gia phả các dòng họ và tài liệu địa phương, làng hình thành từ cuối thế kỷ 15, thời vua Lê Thánh Tông mở đất về phương Nam. Những người đến khai khẩn chọn một gò đất cao bên sông, quanh năm ít ngập hơn đồng ruộng xung quanh. Nhờ thế làng giữ được nếp cũ: đường làng nhỏ, hàng rào chè tàu cắt xén, cổng ngõ thấp, và sau cổng là khoảnh sân, bình phong, rồi đến ngôi nhà rường ba gian hai chái.

Phước Tích từng nổi tiếng với nghề làm gốm đất nung; nay nghề chỉ còn được giữ ở quy mô nhỏ và qua các dịp lễ hội của làng. Bài này không đi sâu vào nghề, mà nói về chuyện đến thăm làng như một người khách.

Làng được xếp hạng di tích quốc gia từ cuối thập niên 2000. Đây là một trong số ít làng ở vùng Huế được giữ gìn như một quần thể, chứ không chỉ một ngôi nhà hay một ngôi đình riêng lẻ. Mỗi nhà rường ở đây vẫn là nhà ở của một gia đình hoặc là nhà thờ họ, có người trông coi, có bàn thờ, có giờ nghỉ trưa.

Đến làng bằng đường nào

Từ trung tâm Huế, người ta thường đi theo Quốc lộ 1 ra phía bắc, qua vùng Phong Điền cũ rồi rẽ vào đường làng. Quãng đường chừng bốn mươi cây số, đi xe máy hay ô tô đều được; đoạn cuối là đường nhỏ, ô tô lớn nên đỗ ở bãi đầu làng rồi đi bộ vào. Người từ Quảng Trị vào thì gần hơn, chỉ cần qua ranh giới là tới.

Đi xe đạp từ Huế ra là quá xa với phần đông khách. Cách hợp lý hơn là đi xe đến đầu làng, gửi xe, rồi đi bộ. Làng nhỏ, đường hẹp, đi bộ vừa nhìn được nhiều hơn vừa không làm phiền nhà nào.

Đi bộ một vòng: xem gì, dừng ở đâu

Không cần theo một lộ trình cố định, nhưng một vòng gợi ý dưới đây giúp người lần đầu đến không bỏ sót chỗ đáng xem.

1. Đầu làng và bến sông. Bến nước dưới tán cây cổ thụ là chỗ người làng ngày xưa xuống thuyền chở gốm đi bán. Đứng ở đây nhìn sông Ô Lâu chảy vòng, sẽ hiểu vì sao làng chọn gò đất này.
2. Con đường chính trong làng. Hai bên là hàng chè tàu cắt bằng, xen cây cau, cây mít. Đi chậm, nhìn qua cổng sẽ thấy từng lớp: cổng, sân, bình phong, bể nước, rồi mới tới nhà.
3. Những nhà rường mở cửa đón khách. Một số nhà treo bảng giới thiệu hoặc có người ngồi sẵn ở hiên. Đó là dấu hiệu chủ nhà sẵn lòng cho khách vào xem. Nhà đóng cổng thì đi qua.
4. Nhà thờ họ và miếu làng. Đứng ngoài nhìn, không tự ý bước vào gian thờ. Nếu có người trông coi, hỏi xem có được thắp nén hương hay không.
5. Bến sông lúc chiều. Quay lại bến khi nắng xiên, ngồi nghỉ, nhìn trẻ con trong làng đạp xe đi học về.

Làm khách khi được mời vào một nhà rường

Phần quý nhất của chuyến đi thường không phải là ngắm cột kèo, mà là nửa giờ ngồi với chủ nhà. Người già ở Phước Tích hay kể chuyện họ mình từ đâu tới, ông bà làm nghề gì, cái nhà đã qua mấy lần lũ, mấy lần sửa. Muốn có được nửa giờ ấy, khách cần làm vài việc nhỏ.

• Chào ở cổng, chờ được mời. Đừng đi thẳng vào sân dù cổng mở. Một câu "Thưa bác, cho cháu vào xem nhà được không ạ" là đủ.
• Cởi giày dép trước bậc thềm nếu thấy nhà để dép ở ngoài. Nhà rường lát gạch hoặc ván, chủ nhà giữ rất sạch.
• Không chạm vào bàn thờ, lư hương, câu đối. Gian giữa thường là gian thờ, có khi có cả bài vị tổ tiên nhiều đời.
• Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là ảnh chủ nhà và ảnh gian thờ. Nhiều người không ngại, nhưng hỏi vẫn là phép.
• Ngồi đúng chỗ được mời. Thường là bộ bàn ghế hoặc phản gỗ ở gian bên; không tự kéo ghế vào giữa nhà.
• Ở vừa phải. Hai mươi phút đến nửa giờ là đẹp. Thấy chủ nhà bắt đầu nhìn ra bếp hoặc nhìn đồng hồ thì xin phép về.

Muốn gửi chút gì cảm ơn, hãy hỏi người dẫn đường hoặc người trong làng xem nhà đó có nhận không và nên gửi thế nào. Mỗi nhà một khác.

Đi mùa nào, giờ nào

Giờ đẹp nhất trong ngày là từ khi mặt trời lên đến chừng chín giờ, và từ ba giờ chiều trở đi. Giữa trưa, người làng nghỉ, nhà nào cũng khép cửa; khách đi trong làng lúc ấy vừa nóng vừa dễ làm phiền.

Làng thỉnh thoảng tổ chức lễ hội riêng, tái hiện nghề và nếp sống xưa. Ngày ấy làng đông hơn hẳn. Người thích yên tĩnh nên tránh; người muốn thấy làng nhộn nhịp thì hỏi lịch ở chính quyền địa phương trước khi đi.

Những điều nên giữ cho làng

Phước Tích là làng nhỏ. Mỗi đoàn khách đông, mỗi chiếc loa mở to, mỗi nhóm leo lên tường để chụp ảnh đều để lại dấu. Vài điều nên nhớ:

• Đi theo nhóm nhỏ, nói vừa đủ nghe. Tiếng ồn vang rất xa trong làng nhiều cây.
• Không trèo lên hàng rào chè tàu, không hái quả, không bẻ cành cau làm đạo cụ chụp ảnh.
• Không ngồi lên bia đá, bậc thờ, thành giếng.
• Mang rác ra khỏi làng. Làng không có nhiều thùng rác vì người làng tự xử lý rác nhà mình.
• Đỗ xe đúng chỗ, không chắn cổng nhà dân.

Những điều này nghe đơn giản, nhưng chủ nhà rường nào cũng có chuyện kể về khách bẻ hoa, khách tự ý vào gian thờ. Mỗi lần như thế, cánh cổng mở cho khách lại khép bớt đi một chút.

Gợi ý một buổi thăm Phước Tích

Với người ở Huế hoặc đang lưu lại Huế, một buổi sáng là vừa:

1. Rời Huế lúc sáu giờ rưỡi, ăn sáng dọc đường.
2. Đến làng khoảng tám giờ, gửi xe, đi bộ ra bến sông trước khi nắng lên.
3. Đi dọc đường làng, ghé một hai nhà rường mở cửa, ngồi với chủ nhà.
4. Gần mười một giờ rời làng, trước giờ nghỉ trưa.

Nếu đi cùng trẻ nhỏ, hãy để trẻ đếm số cổng, tìm cây cổ thụ lớn nhất, hoặc vẽ lại một bình phong. Trẻ có việc để làm thì ít chạy nhảy trong sân nhà người.

Góc nhìn hôm nay

Như nhiều làng cổ khác, Phước Tích đứng trước bài toán quen thuộc: nhà gỗ trăm tuổi cần sửa mà sửa thì tốn kém, con cháu đi làm xa, người già ở lại trông nhà. Du lịch đem đến chút thu nhập và sự quan tâm, nhưng không thay được người ở. Khách đến thăm giúp làng nhiều nhất bằng cách đi chậm, mua đồ ăn thức uống của người làng, và kể lại về làng một cách đúng mực.

Ai muốn tìm hiểu kỹ hơn về nhà rường Huế có thể đọc thêm các sách về kiến trúc nhà vườn và nhà rường Huế, hoặc ghé các nhà vườn ở Kim Long, An Hiên trong thành phố để so sánh một nếp nhà thành thị với nếp nhà làng quê.