Penglipuran (Bali, Indonesia): làng sạch và nếp sống cộng đồng

Penglipuran là làng truyền thống của người Bali ở vùng Bangli, trên cao nguyên phía bắc Ubud, Indonesia, nổi tiếng vì con đường làng lát đá thẳng tắp, hai bên là những cổng nhà giống nhau, sạch đến mức thường được nhắc trong danh sách những ngôi làng sạch nhất thế giới. Làng giữ một khu rừng tre lớn bằng luật làng, cấm xe máy chạy trên đường chính, và tổ chức đời sống theo trật tự đền – nhà – nghĩa địa. Đến Penglipuran là xem một cộng đồng tự quản bằng luật tục, nên đi sáng sớm, ăn mặc kín đáo, không bước vào sân nhà khi chưa được mời.

Penglipuran ở đâu

Làng nằm ở độ cao khoảng bảy trăm mét trên cao nguyên miền trung Bali, khí hậu mát hơn vùng biển. Từ Ubud đi xe khoảng gần một giờ; nhiều người ghép chuyến thăm làng với vùng núi lửa Kintamani ở phía bắc. Làng có thu phí vào cửa, xe đỗ ở bãi bên ngoài, rồi đi bộ vào đường làng.

Bố cục làng: đền trên, nhà giữa, nghĩa địa dưới

Penglipuran dựng theo một nguyên tắc chung của nhiều làng Bali truyền thống: không gian chia làm ba phần theo độ cao và mức thiêng liêng.

Con đường chính chạy dốc nhẹ từ trên xuống, lát đá, hai bên là thảm cỏ, cây hoa và những bậc thang dẫn lên cổng nhà. Các cổng gần như giống hệt nhau — mái lợp tre hoặc ngói, tường đất — tạo nên hình ảnh nổi tiếng của làng.

Bên trong mỗi cổng là một khuôn viên gia đình theo kiểu Bali: điện thờ gia đình ở góc thiêng, các gian ngủ, bếp, kho thóc riêng rẽ. Nhiều nhà mở cổng mời khách vào xem bếp, uống thức uống làm từ lá cây địa phương — nếu được mời thì vào, không thì đứng ngoài.

Luật làng: rừng tre, xe máy và những quy ước

Penglipuran sống theo luật tục làng (awig-awig) — bộ quy ước do cộng đồng đặt ra, bên cạnh luật nhà nước. Một số điều khách sẽ thấy rõ:

• Rừng tre của làng: khu rừng tre rộng bao quanh làng được giữ chung. Muốn chặt tre phải xin phép làng; tre dùng cho nhà cửa, đồ lễ, đồ dùng. Rừng tre còn giữ nước và giữ đất cho cả vùng.
• Không xe máy, ô tô trên đường chính: phương tiện để ngoài bãi; đường làng dành cho người đi bộ.
• Giữ sạch: rác được thu gom, nhiều nơi có quy định hạn chế đồ nhựa. Khách không vứt rác, không xả đầu lọc thuốc.
• Quy ước về hôn nhân: làng nổi tiếng với luật cấm chế độ đa thê; người vi phạm theo luật làng phải dời ra sống ở một khu đất riêng và mất một số quyền trong làng.

Những quy ước này có lý do riêng của cộng đồng; khách không cần đánh giá, chỉ cần tôn trọng.

Phép tắc khi vào làng

• Ăn mặc kín đáo: vai và đầu gối được che; khi vào khu đền phải quấn sarong và thắt dây lưng theo yêu cầu.
• Không bước qua lễ vật (những khay lá nhỏ đựng hoa, gạo) đặt trên đất, trước cổng nhà, trên bậc thang.
• Không vào khu đền khi đang có lễ hoặc khi không được phép; phụ nữ trong kỳ kinh nguyệt theo quy định của người Bali không vào đền.
• Không chỉ chân về phía bàn thờ, không đứng cao hơn người đang làm lễ.
• Không bay flycam trên làng khi chưa được phép.
• Không chạm vào đầu người khác, kể cả trẻ em — với người Bali, đầu là phần thiêng nhất của cơ thể.

Đi một buổi ở Penglipuran gợi ý

1. Sáng sớm, khoảng tám giờ: đi từ cuối làng ngược lên phía đền, nhìn đường làng còn vắng, lễ vật buổi sáng vừa được đặt.
2. Ghé một nhà mở cổng đón khách, xem bếp củi, kho thóc, điện thờ gia đình từ xa.
3. Đi vào rừng tre theo lối mòn có sẵn, nghe tiếng tre kẽo kẹt trong gió.
4. Quay ra trước giữa trưa, khi các đoàn xe du lịch đến đông.

Đi mùa nào, dịp nào

Bali có mùa khô (khoảng tháng 4 tới tháng 10) và mùa mưa (khoảng tháng 11 tới tháng 3). Mùa khô thuận tiện hơn, nhưng Penglipuran ở trên cao nên quanh năm đều mát.

Dịp đặc biệt nhất là lễ Galungan — một lễ lớn của người Bali theo lịch riêng 210 ngày, nên mỗi năm dương lịch rơi vào những ngày khác nhau, có năm hai lần. Dịp này, trước mỗi cổng nhà dựng một cây tre cong trang trí lá dừa (penjor), cả con đường làng cong vút những ngọn tre — rất đẹp. Nhưng đó cũng là dịp lễ thiêng của làng: khách đến ngắm, không chen vào nghi lễ, không đứng chắn lối người đi lễ.

Ghép thêm gì trong ngày

Penglipuran nằm trên đường lên vùng núi Kintamani, nên nhiều người đi một vòng trong ngày: sáng thăm làng khi còn vắng, giữa buổi ghé ngôi đền cổ lớn ở trung tâm Bangli — một ngôi đền nhiều tầng bậc trên sườn đồi, có cây đa lớn trong sân — rồi lên Kintamani nhìn núi lửa Batur và hồ nước trong miệng núi lửa cổ. Vào đền ở Bali, quy tắc như ở làng: sarong, dây lưng, không bước qua lễ vật, không đứng cao hơn người đang làm lễ. Đường lên Kintamani hay có sương mù buổi chiều; nên đi sớm và về trước khi tối.

"Làng sạch nhất thế giới": hiểu cho đúng

Penglipuran hay được giới thiệu là một trong những làng sạch nhất thế giới, cùng những cái tên như Giethoorn ở Hà Lan hay một làng ở vùng đông bắc Ấn Độ. Đó là cách nói của báo chí du lịch, không phải một danh hiệu chính thức có bảng xếp hạng. Điều đáng học không nằm ở danh hiệu, mà ở cơ chế: làng có luật chung, có người chịu trách nhiệm, có lý do tâm linh và cộng đồng để giữ sạch.

Góc nhìn hôm nay

Với làng Việt, Penglipuran gợi ra một câu hỏi thực tế: hương ước làng xưa của ta từng có những quy định giữ rừng, giữ giếng, giữ đường làng. Khi làm du lịch cộng đồng hôm nay, làng có thể dựa vào những quy ước ấy — chung tay dọn rác, giữ cây, giới hạn xe máy trong ngõ cổ — để làng sạch vì người làng muốn thế, chứ không phải vì khách sắp đến.

Người đi thăm mang về được một thói quen nhỏ: đến làng nào cũng hỏi "làng có quy ước gì cho khách không?" rồi làm theo.