Khi được mời vào một ngôi nhà cổ Nam Bộ, dù là nhà rường, nhà xuyên trính hay nhà chữ Đinh, khách sẽ gặp một bố cục quen: gian giữa là nơi thờ tổ tiên với tủ thờ, bàn thờ, hoành phi, câu đối; hai bên là bộ ván, bàn ghế tiếp khách. Làm khách cho phải là ngồi nơi chủ nhà mời, không chạm vào đồ thờ, không quay lưng vào bàn thờ khi trò chuyện lâu, và hỏi trước khi chụp ảnh. Biết "đọc" vài món trong gian nhà sẽ giúp cuộc trò chuyện với chủ nhà có nội dung hơn.
Ba kiểu nhà cổ hay gặp ở miền Tây
Bài này không phải bài kiến trúc, chỉ giúp người đi thăm nhận ra mình đang đứng trong kiểu nhà nào. Ba tên gọi khách hay nghe:
| Tên gọi | Nhận ra thế nào | Khi vào nhà nên để ý |
|---|---|---|
| Nhà rường | Nhà gỗ khung cột kèo chắc, nhiều gian, thường mái ngói | Hệ cột gỗ lớn, nhiều chỗ chạm khắc ở kèo, bao lam |
| Nhà xuyên trính | Khung gỗ có những thanh "trính" xuyên ngang qua đầu cột để đỡ mái | Ngẩng lên sẽ thấy các thanh ngang đẹp, có khi chạm hoa lá |
| Nhà chữ Đinh | Hai khối nhà nối vuông góc như chữ Đinh: nhà trên ngang, nhà dưới dọc phía sau | Nhà trên là nơi thờ và tiếp khách; nhà dưới là nơi sinh hoạt, bếp |
Ngoài ra còn những tên khác như nhà chữ Nhị (hai nhà song song), nhà chữ Khẩu (bốn khối quây quanh sân). Tên gọi có thể khác nhau giữa các vùng và các tài liệu. Khi không chắc, cứ hỏi chủ nhà: "Nhà mình người xưa gọi là kiểu nhà gì ạ?" Đó là câu hỏi mở chuyện rất tốt.
Mái, cột, nền: nhìn từ ngoài vào
Trước khi bước lên hiên, đứng ngoài sân một chút. Mái ngói âm dương lợp lớp chồng lên nhau; cột gỗ thường kê trên đá tảng để tránh ẩm từ đất; nền nhà đắp cao hơn sân, nhiều nhà cao hơn hẳn mặt đường làng vì nước lớn. Những chi tiết ấy cho thấy người xưa tính chuyện sống với nắng mưa, ẩm thấp, nước lên của miền Tây thế nào. Hỏi chủ nhà nền đã được tôn cao thêm bao giờ chưa, thường sẽ nghe được chuyện về những mùa nước lớn trong ký ức gia đình.
Một lưu ý nhỏ: đừng gõ thử vào cột, vào ván để "nghe gỗ". Nhiều khách làm vậy vì tò mò, nhưng với chủ nhà, đó là đồ của ông bà để lại.
Đọc gian thờ: những món chính
Gian giữa của nhà cổ Nam Bộ thường là gian trang trọng nhất. Từ ngoài nhìn vào, khách sẽ thấy lần lượt:
- Bao lam: khung gỗ chạm thủng ngăn gian giữa với không gian phía trước, thường chạm hoa lá, chim muông, có khi sơn son thếp vàng.
- Hoành phi: tấm biển gỗ treo ngang phía trên, khắc mấy chữ Hán hay chữ Nôm nói về đức tính, về dòng họ.
- Câu đối (liễn): hai tấm gỗ dài treo dọc hai bên cột, khắc câu đối.
- Tủ thờ: tủ gỗ lớn đặt sát vách giữa, có khi chạm khảm xà cừ; phía trên là bàn thờ, lư hương, chân đèn, di ảnh.
- Bàn thờ phía trước: có khi là một bàn thấp hơn để mâm lễ, bình hoa, dĩa trái cây.
Không cần đọc được chữ Hán. Chỉ cần hỏi chủ nhà ý nghĩa tấm hoành phi, nhiều khi sẽ nghe được chuyện về người đã đặt làm, về dòng họ, về một ông cố từng đỗ đạt hay từng giàu có trong vùng.
Bộ ván, tràng kỷ, bàn khách: ngồi đâu cho phải
Trước hoặc hai bên gian thờ thường có bộ ván gỗ dày, rộng, người miền Tây gọi là bộ ván ngựa; có nhà có thêm tràng kỷ và bộ bàn ghế tiếp khách. Mỗi chỗ có nếp riêng:
- Chờ chủ nhà chỉ chỗ. Đừng tự ngồi xuống chỗ trống đầu tiên.
- Bộ ván ngay trước gian thờ nhiều nhà dành cho người lớn tuổi nhất trong nhà hoặc khách quý. Được mời thì ngồi, không thì ngồi bàn khách.
- Không nằm, không gác chân lên bộ ván, dù chủ nhà rất xuề xoà. Bộ ván cổ có khi đã hơn trăm năm.
- Không ngồi quay lưng thẳng vào bàn thờ khi ngồi lâu. Nếu chỗ ngồi buộc phải vậy, ngồi lệch một chút.
- Đặt túi, mũ xuống đất hoặc trên ghế bên, không đặt lên tủ thờ, bàn thờ, bộ ván.
Những điều không nên làm trong gian thờ
- Không chạm tay vào lư hương, chân đèn, di ảnh, bài vị.
- Không mở cửa tủ thờ, không kéo hộc tủ để xem.
- Không tự ý thắp hương. Nếu muốn, hỏi chủ nhà; nhiều nhà vui lòng, có nhà không muốn người ngoài thắp.
- Không chụp ảnh có đèn chớp vào đồ sơn son thếp vàng; ánh chớp lặp nhiều lần làm hỏng sơn.
- Không chỉ trỏ, cười đùa lớn trước bàn thờ.
- Không đặt chai nước, đồ ăn lên tủ thờ hay bàn thờ.
Những câu hỏi làm chủ nhà vui
Người giữ nhà cổ ở miền Tây hay nói chuyện cởi mở nếu khách hỏi đúng. Vài câu hợp:
- "Bao lam này chạm hình gì vậy ạ?"
- "Hoành phi này nghĩa là gì ạ?"
- "Ngày giỗ ông bà, nhà mình bày bộ ván ra sao ạ?"
- "Mùa nước lớn có phải kê đồ lên không ạ?"
- "Nhà mình truyền mấy đời rồi ạ?"
Tránh hỏi giá gỗ, giá tủ thờ, có ai hỏi mua chưa. Nhiều gia đình từng bị dò hỏi mua đồ cổ, câu hỏi ấy làm họ dè chừng cả những khách tử tế.
Khi nhà có giỗ, có việc
Nếu đến đúng hôm nhà có đám giỗ, có khách đông, có lễ, hãy chào rồi xin phép quay lại hôm khác. Nếu được mời ở lại, nhận lời một cách nhẹ nhàng, ngồi đúng chỗ được chỉ, ăn uống vừa phải và về sớm. Chuyện lễ giỗ, mâm cỗ là đề tài riêng, ở đây chỉ nhắc: hôm có việc, gian thờ là nơi nghiêm, khách càng giữ ý.
Đưa trẻ vào nhà cổ
Trẻ dễ tò mò với những món lạ: lư hương, chuông, mõ, tủ khảm xà cừ. Trước khi vào, dặn trẻ: chỉ nhìn, không chạm. Trong nhà, cho trẻ một việc: tìm con chim, con cá chạm trên bao lam, đếm số cột gỗ. Nếu chủ nhà cho trẻ ngồi bộ ván, nhắc trẻ ngồi ngay ngắn, không nhảy. Trẻ học được cách vào nhà người khác qua những buổi như thế hơn là qua lời dặn ở nhà.
Góc nhìn hôm nay
Nhà cổ Nam Bộ đang ít đi: nhà gỗ khó giữ trong khí hậu ẩm, mối mọt, nước lớn, và nhiều gia đình đã bán cột kèo, tủ thờ khi khó khăn. Những ngôi nhà còn lại phần lớn được giữ vì con cháu coi đó là nơi thờ tổ tiên, không chỉ là tài sản. Khách được mời vào là được tin. Ai muốn tìm hiểu sâu hơn về kiến trúc nhà ở Nam Bộ có thể đọc các công trình nghiên cứu về nhà ở truyền thống của người Việt ở Nam Bộ, hoặc ghé các làng còn nhiều nhà cổ như Đông Hoà Hiệp, khu Bình Thuỷ ở Cần Thơ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xuyên trính là gì?
Nhà xuyên trính là kiểu nhà gỗ Nam Bộ có những thanh ngang gọi là trính xuyên qua đầu cột để đỡ mái. Ngẩng lên trong nhà sẽ thấy các thanh này, nhiều nhà có chạm khắc.
Nhà chữ Đinh Nam Bộ là nhà thế nào?
Nhà chữ Đinh gồm hai khối nối vuông góc như chữ Đinh: nhà trên nằm ngang là nơi thờ và tiếp khách, nhà dưới phía sau là nơi sinh hoạt và bếp.
Vào nhà cổ có được ngồi lên bộ ván không?
Chỉ khi chủ nhà mời. Bộ ván trước gian thờ nhiều nhà dành cho người lớn tuổi hoặc khách quý. Ngồi rồi thì không nằm, không gác chân.
Có được thắp hương ở nhà cổ khi đi thăm không?
Hãy hỏi chủ nhà trước. Nhiều nhà vui lòng cho khách thắp nén hương, nhưng cũng có nhà không muốn người ngoài thắp.
Hoành phi, câu đối trong nhà cổ là gì?
Hoành phi là tấm biển gỗ treo ngang phía trên gian thờ, câu đối là hai tấm gỗ dài treo dọc hai bên cột. Cả hai thường khắc chữ nói về đức tính, về dòng họ.
