Làng cổ Đông Hoà Hiệp (Đồng Tháp): thăm nhà cổ Nam Bộ ở Cái Bè

Làng cổ Đông Hoà Hiệp nằm ở vùng Cái Bè, trước thuộc Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp sau sáp nhập 2025. Làng nổi tiếng vì còn giữ được nhiều ngôi nhà gỗ Nam Bộ có tuổi trăm năm hoặc hơn, nằm rải rác giữa vườn cây và kênh rạch, phần lớn vẫn có con cháu chủ cũ ở. Đến thăm Đông Hoà Hiệp là đi xe đạp hoặc đi bộ theo đường làng, ghé những nhà đang mở cửa đón khách, ngồi uống chén trà và nghe chuyện họ tộc; một buổi sáng là vừa, ở lại một đêm thì trọn hơn.

Đông Hoà Hiệp: một làng của nhà gỗ trong vườn

Ở miền Tây, nhà cổ thường đứng lẻ: một ngôi nhà ở góc chợ, một ngôi nhà ven sông. Đông Hoà Hiệp khác ở chỗ nhiều ngôi nhà xưa nằm gần nhau trong một vùng làng, cùng một nếp: cổng, sân gạch, hàng kiểng, rồi đến ngôi nhà gỗ mái ngói âm dương, phía sau là vườn và con rạch. Đó là dấu vết của một thời làng giàu lên nhờ ruộng vườn và buôn bán trên sông Tiền, khoảng cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20.

Làng đã được ngành văn hoá ghi nhận là di tích và có những đợt hỗ trợ trùng tu. Dù vậy, mỗi ngôi nhà vẫn là nhà riêng. Có nhà mở cửa đón khách tham quan, có nhà nhận khách ngủ lại, có nhà đóng cửa và chỉ muốn được sống yên. Khách cần phân biệt ba loại ấy khi đi trong làng.

Đến làng bằng đường nào

Đông Hoà Hiệp nằm không xa Quốc lộ 1, gần khu trung tâm Cái Bè cũ. Từ Thành phố Hồ Chí Minh xuống, đi theo đường cao tốc và quốc lộ về miền Tây rồi rẽ vào đường làng. Từ Cần Thơ lên thì ngược lại. Đoạn cuối là đường nhỏ ven kênh; ô tô lớn nên dừng ở chỗ rộng, đi bộ hoặc xe đạp vào.

Một cách khác là đi ghe từ bến sông Cái Bè vào các rạch dẫn về làng. Đi ghe vào làng cho thấy rõ vì sao nhà cổ đều quay mặt ra sông: thời ấy, sông là đường lớn, khách khứa, hàng hoá đều đến bằng ghe.

Đi một vòng làng: thứ tự gợi ý

1. Bắt đầu từ đường làng chính, đi chậm để thấy những cổng nhà cũ xen giữa nhà mới. Nhiều cổng có trụ gạch, hàng rào bông bụp, kiểng tàu.
2. Ghé một nhà có bảng giới thiệu mở cửa đón khách. Chào ở cổng, chờ người nhà ra mời.
3. Đi bộ ra phía sau vườn nếu chủ nhà cho phép, để thấy nhà nối với vườn và rạch thế nào.
4. Đi tiếp theo đường ven kênh, ngắm từ xa những ngôi nhà không mở cửa. Không đứng chắn cổng, không chụp vào trong nhà.
5. Kết thúc ở bến nước, ngồi nghỉ nhìn ghe xuồng qua lại.

Nhà nào nên ghé, nhà nào nên đi qua

Quy tắc chung: không có lời mời thì không bước qua cổng. Ở miền Tây, cổng mở nhiều khi chỉ vì thói quen, không phải lời mời người lạ.

Khi được mời vào nhà

Những ngôi nhà ở Đông Hoà Hiệp thường có gian giữa là gian thờ, hai bên là bộ ván, bàn khách. Bài về nhà cổ Nam Bộ trong chuyên mục này nói kỹ cách "đọc" gian thờ. Ở đây chỉ nhắc những việc cơ bản:

• Cởi giày dép ở bậc nếu thấy nhà để dép ngoài.
• Ngồi nơi chủ nhà mời, thường là bàn khách hoặc bộ ván bên.
• Không chạm vào đồ thờ, hoành phi, câu đối, tủ thờ.
• Hỏi trước khi chụp ảnh trong nhà, nhất là gian thờ và di ảnh ông bà.
• Được mời trà thì nhận bằng hai tay, uống, cảm ơn.
• Ở vừa phải, chừng hai mươi phút đến nửa giờ, rồi xin phép.

Những câu chuyện nên hỏi

Chủ nhà cổ ở đây thường là đời thứ tư, thứ năm của người dựng nhà. Họ có nhiều chuyện để kể, nhưng thường chờ khách hỏi. Vài câu mở chuyện tự nhiên:

• "Nhà mình do ông cố hay ông sơ dựng ạ?"
• "Gỗ làm nhà ngày xưa chở từ đâu về ạ?"
• "Mùa nước lớn có lên tới nền nhà không ạ?"
• "Giữ nhà gỗ thì cái gì cực nhất ạ?"

Tránh hỏi giá gỗ, giá nhà, có bán không. Nhiều gia đình từng được hỏi mua cột, mua cửa, mua cả nhà; những câu hỏi ấy làm họ mệt.

Giữ nhà cổ cho người đang ở

Nhà gỗ trăm năm rất dễ tổn thương: ẩm, mối mọt, nắng mưa, và cả bàn tay khách. Một người tựa vào cánh cửa chạm khắc, một nhóm ngồi lên bộ ván cũ, một em nhỏ kéo cánh tủ thờ đều để lại dấu.

• Không tựa, không vịn vào cột, vách chạm, cửa bàn khoa.
• Không ngồi lên đồ cổ khi chưa được mời; ngồi rồi thì ngồi nhẹ, không gác chân.
• Không mang đồ ăn, nước ngọt vào gian nhà gỗ.
• Không dùng đèn chớp khi chụp hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng.
• Giữ trẻ nhỏ cạnh mình, không để trẻ chạy trong nhà.

Đi mùa nào, giờ nào

Mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 4, là dễ đi nhất: đường khô, trời có gió. Từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 là mùa mưa, thường mưa rào buổi chiều, đường làng có thể lầy. Cuối năm có những đợt nước lớn, triều cường, đường thấp ven rạch có thể ngập.

Trong ngày, nên đến từ khoảng tám giờ sáng, sau khi nhà đã dọn dẹp xong, và rời trước giờ cơm trưa. Buổi chiều sau ba giờ cũng được, nhưng trời tối sớm vào mùa mưa. Giữa trưa nhiều nhà nghỉ, đóng cửa.

Ngủ lại một đêm trong làng

Vài ngôi nhà ở Đông Hoà Hiệp nhận khách ngủ lại. Ở một đêm trong nhà gỗ, nghe tiếng mưa trên mái ngói, sáng sớm uống chén trà ở hiên là cách cảm được nhà cổ rõ nhất. Hỏi trước điều kiện phòng, mang giấy tờ để chủ nhà thông báo lưu trú, giữ yên buổi tối và không ăn uống trong gian thờ.

Ai đi cùng trẻ nhỏ nên dặn trẻ trước khi vào mỗi nhà: chỉ nhìn, không chạm, nói nhỏ. Người lớn tuổi đi một vòng ngắn, ghé một nhà là đủ, phần còn lại ngồi nghỉ ở hiên khi được mời.

Góc nhìn hôm nay

Đông Hoà Hiệp là ví dụ về việc giữ nhà cổ bằng chính cuộc sống của người trong nhà. Có nhà sống được nhờ đón khách, có nhà vẫn chật vật với chi phí sửa mái, thay cột. Khách đến thăm giúp nhiều nhất bằng cách tôn trọng nhà ở, mua đồ ăn thức uống của người làng, và kể về làng một cách đúng mực, không biến từng ngôi nhà thành phông nền chụp ảnh. Ai muốn hiểu sâu hơn về nhà xưa Nam Bộ có thể đọc các sách nghiên cứu nhà ở truyền thống Nam Bộ, rồi trở lại làng với con mắt chậm hơn.