Long Tuyền là tên một làng xưa ven rạch Bình Thuỷ, nay nằm trong phường Bình Thuỷ của thành phố Cần Thơ. Nơi được khách ghé nhiều nhất ở đây là nhà cổ Bình Thuỷ của dòng họ Dương, một ngôi nhà dựng từ nửa sau thế kỷ 19, mang dáng dấp pha trộn Việt – Pháp, đến nay con cháu vẫn trông coi. Một buổi thăm thường gồm nhà cổ, một vòng đi bộ dọc rạch và vài con đường làng còn giữ nếp vườn; mất chừng nửa ngày, nên đi buổi sáng.
Long Tuyền: làng cũ trong phố mới
Trước khi thành phường của đô thị Cần Thơ, Long Tuyền là một làng Nam Bộ điển hình: nhà dọc theo rạch, vườn phía sau, ghe xuồng làm đường đi. Rạch Bình Thuỷ đổ ra sông Hậu, nối làng với chợ, với các vùng xung quanh. Làng có đình, có chùa, có những gia đình giàu lên nhờ ruộng vườn và buôn bán.
Long Tuyền cũng là quê của thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, nhà thơ, nhà Nho nổi tiếng thế kỷ 19 của đất Nam Kỳ; tên ông nay được đặt cho con đường chạy qua khu này. Đình Bình Thuỷ, ngôi đình lớn của làng, là một di tích riêng; bài này chỉ nhắc, không đi sâu.
Hôm nay, đi từ trung tâm Cần Thơ ra Bình Thuỷ chỉ mất chừng hai mươi phút. Đường lớn đông xe, nhà phố mọc dày. Nhưng rẽ vào những con hẻm ven rạch, vẫn còn thấy hàng cây, bến nước, mái nhà xưa thấp thoáng.
Nhà cổ Bình Thuỷ: đôi điều nên biết
Theo các tài liệu giới thiệu, nhà cổ Bình Thuỷ được dòng họ Dương dựng vào khoảng năm 1870 và sửa lớn vào đầu thế kỷ 20. Mặt tiền mang nét kiến trúc Pháp với hàng cột, lan can, cửa vòm; bên trong là bố cục nhà Việt Nam Bộ với gian thờ, bộ ván, tủ thờ, hoành phi câu đối. Sự pha trộn ấy là dấu vết của một thời giới điền chủ, thương nhân miền Tây tiếp xúc với văn hoá Pháp mà vẫn giữ nếp thờ cúng tổ tiên.
Ngôi nhà đã được xếp hạng di tích quốc gia và từng là bối cảnh quay một số bộ phim, trong đó có bộ phim Người tình (L'Amant) chuyển thể từ tiểu thuyết của Marguerite Duras. Nhiều khách đến vì tò mò về chuyện phim; nhưng điều đáng nhìn hơn là một gia đình đã giữ nhà qua nhiều thế hệ.
Nhà vẫn là nơi con cháu dòng họ trông coi, có bàn thờ tổ tiên, có giờ mở cửa đón khách. Vì vậy, nên đến trong giờ tham quan, đi theo lối được chỉ, và nhớ rằng mình là khách trong một nhà thờ họ.
Thăm nhà cổ cho phải phép
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Đến trong giờ mở cửa, chào người trông coi | Đến giữa trưa, gọi cửa khi nhà đã đóng |
| Đi theo lối chỉ dẫn, đứng ngoài dây ngăn | Bước vào khu thờ, kéo tủ, mở hộc |
| Hỏi trước khi chụp gian thờ, di ảnh | Chụp có đèn chớp vào đồ sơn son thếp vàng |
| Ăn mặc gọn gàng, kín đáo | Mặc đồ bơi, áo quá hở khi vào gian thờ |
| Ngắm vườn, hỏi tên cây hoa | Ngắt hoa, bẻ lá, nhổ cây |
| Nói nhỏ, giữ trẻ bên mình | Để trẻ chạy, leo lên bậc, lan can |
Nếu đi theo đoàn đông, chia thành nhóm nhỏ vào lần lượt. Gian nhà không rộng, đông người cùng lúc dễ va vào đồ đạc và làm khó người trông coi.
Những câu nên hỏi người trông coi
- "Ngôi nhà đã qua mấy đời người trong họ trông coi ạ?"
- "Mặt tiền kiểu Tây này làm vào thời nào ạ?"
- "Mùa nước lớn, rạch Bình Thuỷ có dâng lên tới nhà không ạ?"
- "Giữ đồ gỗ trong khí hậu ẩm thì làm thế nào ạ?"
Những câu hỏi về cách giữ nhà thường mở ra câu chuyện dài nhất. Tránh hỏi về giá trị đồ cổ hay chuyện mua bán.
Đi bộ dọc rạch Bình Thuỷ
Sau nhà cổ, có thể đi bộ dọc rạch để thấy làng Long Tuyền còn lại gì. Đây không phải tuyến tham quan có biển chỉ dẫn; chỉ là đường hẻm của người dân.
- Đi ra bến nước gần nhất, nhìn ghe xuồng neo, cầu ván bắc ra rạch.
- Men theo hẻm ven rạch, để ý những ngôi nhà gỗ cũ, những hàng rào cây, những vườn nhỏ sau nhà.
- Dừng ở một quán nước của người làng, ngồi nghỉ, hỏi chuyện xưa.
- Quay lại đường lớn trước khi trời nắng gắt.
Đi trong hẻm nhớ đi sát lề, nhường xe máy, không đứng chắn cửa nhà người, không chụp thẳng vào trong nhà khi cửa mở.
Đi bằng ghe theo rạch
Một cách khác để thấy làng là đi ghe từ sông Hậu vào rạch Bình Thuỷ, như người xưa vẫn đi. Ngồi trên ghe sẽ thấy rõ cách nhà cửa quay mặt ra nước, bến nước của từng nhà, những vườn cây sát mép rạch. Đi ghe nên chọn lúc nước lớn, buổi sáng, và luôn mặc áo phao. Cồn Sơn, cồn nhỏ giữa sông Hậu đối diện Bình Thuỷ, có thể ghé cùng chuyến, có bài riêng trong chuyên mục này.
Đi mùa nào, giờ nào
- Mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4): trời ít mưa, có gió, đi bộ dễ chịu.
- Mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 11): thường mưa rào buổi chiều; đi buổi sáng.
- Cuối năm: có những đợt triều cường, đường thấp ven rạch có thể ngập ngắn. Hỏi trước nếu định đi ghe.
- Dịp Tết: nhà cổ và đình có thể đông, có lễ riêng. Muốn yên, đến sau Tết.
Trong ngày, giờ đẹp là từ khoảng tám đến mười một giờ sáng. Nắng miền Tây buổi trưa gắt, ngồi trong nhà gỗ thì mát nhưng đi ngoài đường rất mệt.
Đi cùng trẻ nhỏ
Với trẻ, nhà cổ Bình Thuỷ là nơi tốt để học hai điều: một ngôi nhà có thể sống qua nhiều đời người, và vào nhà người khác thì phải giữ phép. Trước khi vào, dặn trẻ không chạm vào đồ, không chạy, nói nhỏ. Trong nhà, chỉ cho trẻ thấy sự khác nhau giữa mặt tiền kiểu Pháp và gian thờ kiểu Việt, hỏi trẻ thấy cái gì giống nhà ông bà mình. Ra ngoài, cho trẻ ngồi nhìn rạch, đếm ghe xuồng đi qua.
Đồ nên mang theo
Mũ, nước uống, áo mưa mỏng vào mùa mưa. Trang phục gọn gàng, kín vai khi vào gian thờ. Giày dép dễ tháo nếu nhà yêu cầu cởi giày. Túi đựng rác nhỏ khi đi dọc rạch, vì hẻm ven nước ít thùng rác.
Góc nhìn hôm nay
Long Tuyền là một bài học về làng trong đô thị: làng không mất hẳn, nó lùi vào hẻm, vào bến nước, vào những ngôi nhà được giữ lại. Nhà cổ Bình Thuỷ còn đứng được là nhờ một dòng họ chọn giữ nhà, và nhờ sự quan tâm của ngành văn hoá. Khách đến thăm, đi đúng lối, nói khẽ, là góp một phần vào sự giữ gìn ấy. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc thơ văn Bùi Hữu Nghĩa và các sách về lịch sử đất Cần Thơ xưa, rồi trở lại đình, lại rạch với những câu hỏi mới.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cổ Bình Thuỷ ở đâu?
Nhà cổ nằm ở phường Bình Thuỷ, thành phố Cần Thơ, gần rạch Bình Thuỷ, cách trung tâm thành phố chừng hai mươi phút đi xe.
Nhà cổ Bình Thuỷ xây năm nào?
Theo các tài liệu giới thiệu, nhà do dòng họ Dương dựng khoảng năm 1870 và sửa lớn vào đầu thế kỷ 20. Nhà mang nét pha trộn kiến trúc Pháp bên ngoài và bố cục nhà Việt Nam Bộ bên trong.
Làng Long Tuyền là làng nào?
Long Tuyền là tên làng xưa ven rạch Bình Thuỷ, nay thuộc phường Bình Thuỷ, Cần Thơ. Đây cũng là quê của thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa.
Nhà cổ Bình Thuỷ có phải nơi quay phim Người tình không?
Đúng, ngôi nhà từng là bối cảnh quay một số phim, trong đó có phim Người tình chuyển thể từ tiểu thuyết của Marguerite Duras.
Thăm nhà cổ Bình Thuỷ cần lưu ý gì?
Đến trong giờ mở cửa, đi theo lối chỉ dẫn, không chạm vào đồ thờ, hỏi trước khi chụp gian thờ và giữ trẻ bên mình. Nhà vẫn là nhà thờ họ do con cháu trông coi.
