Làng trong phố Hà Nội: Nhật Tân, Ngọc Hà, Thuỵ Khuê và nếp làng còn lại

Giữa Hà Nội hôm nay vẫn còn nhiều nếp làng cũ: làng đào Nhật Tân bên bãi sông Hồng, làng hoa Ngọc Hà gần vườn Bách Thảo, các làng Kẻ Bưởi dọc đường Thuỵ Khuê ven hồ Tây. Muốn thấy chúng, cách hay nhất là đạp xe hoặc đi bộ một vòng nửa ngày, rẽ vào các ngõ nhỏ phía sau mặt phố, tìm đình làng, giếng cũ, cây đa, và đi vào mùa hợp: tháng Chạp xem đào, sáng sớm xem chợ hoa, chiều muộn ngắm hồ. Đây là kiểu đi thăm làng không cần rời thành phố, hợp với người bận rộn và gia đình có con nhỏ.

Vì sao trong phố lại còn "làng"

Thăng Long – Hà Nội xưa là kinh thành bao quanh bởi rất nhiều làng. Mỗi làng có nghề riêng phục vụ kinh thành: làng trồng hoa, làng làm giấy, làng dệt, làng trồng rau. Khi thành phố lớn dần, ruộng biến thành phố, nhưng nếp làng không mất hết. Đình làng vẫn mở hội, các họ vẫn giữ nhà thờ, người già vẫn gọi nhau theo tên xóm, và trong ngõ vẫn còn giếng, cây đa, cổng xóm.

Người đi thăm làng trong phố không tìm những dãy nhà cổ còn nguyên như ở Đường Lâm, mà tìm dấu vết: một mái đình giữa nhà cao tầng, một ngõ uốn theo bờ ao cũ, một vườn đào còn sót lại sau dãy biệt thự. Biết nhìn những dấu vết ấy là thấy Hà Nội có chiều sâu hơn hẳn.

Nhật Tân: làng đào bên bãi sông Hồng

Nhật Tân nằm ở phía bắc hồ Tây, sát bãi sông Hồng, nổi tiếng với nghề trồng đào Tết từ lâu đời. Ngày nay, quỹ đất trồng đào thu hẹp nhiều vì đô thị hoá, nhiều nhà vườn đã dạt ra các bãi xa hơn dọc sông, nhưng cái tên "đào Nhật Tân" vẫn gắn với Tết Hà Nội.

Đến Nhật Tân đẹp nhất vào khoảng tháng Chạp âm lịch, khi đào bắt đầu nụ và người ta chọn cây, chọn cành chuẩn bị Tết. Mấy điều nên giữ khi vào vườn đào:

• Vườn đào là ruộng của người ta, không phải công viên. Hỏi chủ vườn trước khi vào đi dạo hay chụp ảnh.
• Không bẻ cành, ngắt nụ, rung cây để hoa rơi lấy ảnh. Mỗi cây là công chăm cả năm.
• Không trèo, không dựa vào cây, không kéo cành xuống thấp để chụp.
• Đi theo bờ luống, không giẫm lên gốc cây và đất mới vun.

Ngoài vườn đào, trong khu dân cư Nhật Tân vẫn còn đình làng và các ngõ cũ. Đi bộ sâu vào trong sẽ thấy nhịp sống quen thuộc của một làng ven đê.

Ngọc Hà: làng hoa xưa sau vườn Bách Thảo

Ngọc Hà nằm gần vườn Bách Thảo và khu Ba Đình. Ngày trước đây là làng trồng hoa nổi tiếng của kinh thành, hoa Ngọc Hà từng được nhắc trong nhiều bài thơ, bài ca dao về Hà Nội. Ngày nay ruộng hoa gần như không còn; làng đã thành phố với những con ngõ nhỏ chằng chịt.

Đi thăm Ngọc Hà là đi tìm những gì còn lại:

• Đình làng Ngọc Hà nằm trong ngõ, nơi người dân vẫn giữ lễ hội đầu năm.
• Ngõ uốn lượn: nhiều ngõ ở đây không thẳng mà uốn theo bờ ruộng, bờ ao cũ. Đi bộ sẽ thấy rõ hơn đi xe.
• Đền Voi Phục ở khu Thủ Lệ gần đó, một trong những ngôi đền trấn giữ kinh thành theo quan niệm xưa (chuyện đền miếu có bài riêng ở nơi khác).
• Vườn Bách Thảo ngay cạnh, hợp để nghỉ chân sau khi đi ngõ.

Ngõ Ngọc Hà là ngõ dân cư, xe máy đi lại nhiều; đi bộ sát lề, trông trẻ nhỏ cẩn thận, và giữ giọng nhỏ khi đi qua cửa nhà người ta.

Thuỵ Khuê và Kẻ Bưởi: làng giấy ven hồ Tây

Dọc đường Thuỵ Khuê và đường ven hồ Tây phía nam là đất của nhiều làng cũ trong vùng Kẻ Bưởi, như Yên Thái, Hồ Khẩu, Đông Xã, Thuỵ Chương. Vùng này xưa nổi tiếng với nghề làm giấy dó (chuyện nghề làm giấy có bài riêng ở nơi khác), và với chợ Bưởi, nơi họp chợ của cả vùng ven hồ.

Ngày nay nghề giấy gần như không còn, nhưng phía sau mặt đường lớn vẫn còn những ngõ dốc nhỏ xuống phía hồ, đình làng, chùa, giếng. Đi bộ vào các ngõ này buổi chiều, khi ánh nắng xuống mặt hồ, là cách cảm nhận vùng Bưởi rõ nhất.

Lộ trình đạp xe nửa ngày: một vòng làng trong phố

Hồ Tây có đường đạp xe vòng quanh, đủ để nối các làng cũ thành một buổi đi. Lộ trình dưới đây theo chiều kim đồng hồ, xuất phát từ phía Ba Đình:

Cả vòng dài vài chục cây số nếu tính cả đường rẽ vào ngõ; người ít đạp xe nên chọn hai, ba chặng, đừng cố đi hết. Có thể thuê xe đạp công cộng hoặc mượn xe của người quen.

Đi mùa nào, giờ nào

• Tháng Chạp đến sát Tết: vườn đào Nhật Tân, chợ hoa, người làng chuẩn bị Tết. Đông vui nhưng cũng đông khách, đi ngày thường sẽ dễ thở hơn cuối tuần.
• Mùa thu: trời mát, nắng nhẹ, hợp nhất để đạp xe vòng hồ và đi ngõ.
• Đầu năm âm lịch: nhiều đình làng trong phố mở hội. Hỏi ban quản lý đình hoặc người dân quanh đó về ngày hội cụ thể.
• Mùa hè: nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, giữa trưa ven hồ rất nắng.

Làm khách ở làng trong phố: khác làng quê ở chỗ nào

Làng trong phố có mật độ dân cư dày, người ở đan xen gốc làng và người từ nơi khác đến. Vì vậy khách cần ý tứ theo kiểu riêng:

• Ngõ là lối đi chung chật hẹp, không dừng xe, không đứng thành nhóm giữa ngõ.
• Đình làng là của cư dân, nhiều nơi còn dùng làm chỗ sinh hoạt khu phố. Hỏi người trông coi trước khi vào chụp.
• Không chụp ảnh vào nhà dân qua cửa mở, dù nhà có vẻ cũ đẹp.
• Hỏi chuyện người già nếu họ có vẻ rảnh: "Ngày xưa chỗ này là ao hay ruộng hả bác?" Đó là cách nhanh nhất để thấy bản đồ làng cũ hiện ra.

Góc nhìn hôm nay: đọc bản đồ làng cũ trong phố mới

Đi vài vòng như thế, người Hà Nội sẽ nhìn phố mình khác đi: tên ngõ, tên phường nhiều khi là tên làng cũ; chỗ ngõ uốn cong là chỗ từng có ao; đình nằm lọt giữa nhà cao tầng là trung tâm của một làng xưa. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách về làng xã quanh Thăng Long, xem bản đồ Hà Nội cũ ở các thư viện, và hỏi những người già trong khu phố. Cách hay nhất vẫn là đi bộ chậm, đến dự một lễ hội đình vào đầu năm, và nghe người làng gọi nhau theo tên xóm.