Làng Tân Hoá (Quảng Trị): làng sống chung với lũ và những ngôi nhà phao

Tân Hoá là một xã nằm trong thung lũng núi đá vôi thuộc Minh Hoá cũ của Quảng Bình, nay là tỉnh Quảng Trị sau sáp nhập 2025. Làng nổi tiếng vì ngập lũ gần như mỗi năm và vì cách người làng thích nghi: những ngôi nhà có sàn phao nổi theo nước. Năm 2023, Tân Hoá được UN Tourism (Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc) đưa vào danh sách Làng du lịch tốt nhất. Đến thăm Tân Hoá nên đi mùa khô, khoảng từ đầu xuân đến hết hè, và tránh hẳn những tháng mưa lũ cuối năm.

Vì sao Tân Hoá ngập

Tân Hoá nằm trong một thung lũng hẹp, bốn bề là núi đá vôi. Ở vùng đá vôi, nước mưa không chảy đi theo sông lớn mà thấm xuống, đi qua các hang ngầm, khe nứt trong lòng núi. Mùa mưa, khi mưa lớn dồn dập ở thượng nguồn, nước đổ về thung lũng nhanh hơn tốc độ các hang ngầm thoát đi. Nước dâng lên trong lòng thung lũng như đổ vào một cái chậu, có năm ngập rất sâu, kéo dài nhiều ngày.

Đặc điểm ấy làm lũ ở Tân Hoá khác lũ đồng bằng: nước lên có khi rất nhanh, rút lại chậm, và nhà cửa, vật nuôi, lương thực đều phải tính trước. Nhiều thế hệ người làng đã quen với nhịp sống "mùa khô làm, mùa lũ giữ".

Nhà phao: cách sống chung với lũ

Từ khoảng đầu thập niên 2010, sau những trận lũ lớn, nhiều gia đình ở Tân Hoá được hỗ trợ làm nhà phao. Đó là một sàn gỗ hoặc khung thép đặt trên những thùng phao, buộc vào cột trụ chắc chắn bên cạnh nhà. Ngày thường, sàn phao nằm yên trên mặt đất, dùng làm chỗ để đồ hay chỗ ngồi. Khi nước lên, sàn nổi theo, cả nhà cùng lương thực, vật dụng quan trọng ở trên đó cho tới khi nước rút.

Nhà phao không phải là "nhà nổi" để ở quanh năm như làng bè. Nó là chỗ trú lũ, gắn liền với ngôi nhà chính. Khách đến mùa khô sẽ thấy những sàn phao nằm bên hiên nhà, cột trụ cao, dây buộc gọn gàng. Hỏi chủ nhà kể về một mùa lũ trên sàn phao là cách hiểu làng nhanh nhất.

Câu chuyện nên nghe ở làng

Người già Tân Hoá nhớ từng trận lũ lớn: năm nào nước lên đến mái, năm nào phải trèo lên gác, năm nào làng nhận nhà phao đầu tiên. Những câu chuyện ấy không có trong sách. Ngồi ở hiên một nhà có sàn phao, hỏi "Mùa lũ năm ngoái nhà mình ở trên phao mấy ngày?", khách sẽ được nghe về cách nấu cơm trên phao, cách đưa trâu bò lên chỗ cao, cách hàng xóm gọi nhau qua mặt nước. Nghe xong, nhìn thung lũng xanh mùa khô sẽ thấy khác hẳn.

Du lịch ở Tân Hoá: hang động và làng

Tân Hoá nằm gần hệ thống hang Tú Làn và nhiều hang động khác trong vùng núi đá vôi phía tây. Phần lớn khách đến Tân Hoá vì các tuyến khám phá hang có người dẫn đường được cấp phép, rồi ở lại làng một hai đêm. Từ đó, nhiều gia đình trong làng mở cửa đón khách ngủ lại, nấu cơm, dẫn đi thăm ruộng, thăm sông suối.

Bài này nói về làng, không nói về các tuyến hang. Chỉ cần nhớ: vào hang luôn phải đi với đơn vị được cấp phép và người dẫn đường địa phương, không tự ý vào hang, nhất là mùa mưa.

Danh hiệu năm 2023 của UN Tourism dành cho những làng giữ được văn hoá, thiên nhiên và để người dân hưởng lợi từ du lịch. Danh hiệu là niềm vui của làng, nhưng cũng là lời nhắc: khách đến đông hơn thì làng càng cần giữ nhịp.

Đi mùa nào, không đi mùa nào

Mùa lũ không phải là "trải nghiệm" để đi xem. Đó là lúc người làng lo cho tính mạng và tài sản. Khách xuất hiện lúc ấy, dù có ý tốt, cũng thành gánh nặng cho lực lượng cứu hộ. Muốn giúp làng sau lũ, hãy làm qua các kênh chính thức của chính quyền và đoàn thể.

Làm khách ở Tân Hoá

• Báo trước với nhà sẽ ở. Tân Hoá xa, đường vào núi, gia đình cần biết giờ đến để chuẩn bị.
• Ăn theo bữa nhà. Bữa cơm thường có cá suối, rau rừng nhà trồng, gà vườn. Nói trước nếu ăn kiêng.
• Đi ngủ sớm, dậy sớm. Làng tối rất yên; loa, tiếng hát to vang khắp thung lũng.
• Dùng nước tiết kiệm. Mùa khô có lúc thiếu nước.
• Hỏi chuyện lũ một cách tế nhị. Có gia đình từng mất mát trong lũ; nghe nhiều hơn hỏi.
• Không mua cây rừng, lan rừng, chim thú dù có người mời bán.

Đồ nên mang theo

Giày đi bộ đế bám, áo mưa mỏng, mũ, kem chống côn trùng, đèn pin nhỏ cho buổi tối, túi đựng rác mang về. Mùa đông thêm áo ấm vì thung lũng về đêm lạnh. Thuốc men cá nhân mang đủ, vì trạm y tế xa và hiệu thuốc không nhiều.

Một ngày đi bộ quanh làng

1. Sáng sớm, đi bộ ra cánh đồng giữa thung lũng, nhìn sương tan trên núi đá.
2. Ghé một nhà có sàn phao, xin phép xem và nghe chủ nhà kể cách buộc phao, kê đồ.
3. Đi dọc sông suối trong làng, tìm những vệt nước lũ cũ trên vách đá, trên tường nhà.
4. Trưa về nghỉ ở nhà mình ở.
5. Chiều theo người làng ra ruộng, hoặc đạp xe chậm trên đường liên thôn.
6. Tối ngồi hiên, nghe tiếng côn trùng và hỏi chuyện người già.

An toàn khi đi vùng núi đá vôi

Đường vào vùng Minh Hoá cũ qua đèo dốc, có đoạn hẹp. Mùa mưa có thể sạt đá. Đi xe máy cần kiểm tra phanh, lốp và không đi đêm. Không tắm suối khi trời vừa mưa trên nguồn, vì nước có thể lên nhanh. Gặp tai nạn hay người cần cấp cứu, gọi 115; cháy hoặc cần cứu nạn, gọi 114; cần công an, gọi 113. Sóng điện thoại trong thung lũng có chỗ yếu, nên báo lịch trình cho chủ nhà trước khi tự đi đâu.

Góc nhìn hôm nay

Tân Hoá là ví dụ hiếm thấy về một làng biến điều bất lợi thành cách sống riêng, rồi thành lý do để người ngoài đến thăm. Khách đến mang theo thu nhập, nhưng cũng mang theo rác, tiếng ồn và nhu cầu về nước. Một chuyến thăm tốt là đến đúng mùa, ở lại nhà dân, ăn bữa cơm làng, nghe chuyện lũ, và để lại làng như lúc mình đến.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc thông tin về chương trình Best Tourism Villages của UN Tourism, hoặc tìm các phóng sự về mùa lũ và nhà phao Tân Hoá của báo chí chính thống.