Làng quê xứ Nghệ: nếp người, giọng nói và bữa cơm khi đến thăm

Đến thăm một làng quê xứ Nghệ (vùng Nghệ An và Hà Tĩnh), khách sẽ gặp người cần kiệm, nói thẳng, quý khách theo cách mộc mạc: một bát chè xanh nóng, một bữa cơm có nhút, có cà, và những câu hỏi han rất thật. Làm khách nhà người Nghệ dễ chịu nhất khi mình nghe nhiều, ăn thật lòng, không chê, và hiểu vài từ địa phương để khỏi lúng túng. Mùa dễ đi nhất là mùa xuân, tránh những tháng gió Lào và những tháng mưa bão cuối năm.

Xứ Nghệ là vùng nào

"Xứ Nghệ" là cách gọi chung cho vùng đất Nghệ An và Hà Tĩnh, hai tỉnh từng cùng một trấn Nghệ An thời xưa. Đất kẹp giữa dãy Trường Sơn và biển, có sông Lam chảy qua, có núi Hồng Lĩnh, có những cánh đồng hẹp và đất đồi bạc màu. Khí hậu khắc nghiệt: mùa hè có gió Tây khô nóng mà người ta quen gọi là gió Lào, mùa thu có bão lũ, mùa đông có rét.

Chính hoàn cảnh ấy đã tạo nên nếp người xứ Nghệ mà ai đến cũng nhận ra: chịu khó, tằn tiện, coi trọng chuyện học, và rất thẳng thắn. Những làng quê ở đây không phải nơi để ngắm cảnh hoành tráng; đến để hiểu người là chính.

Giọng nói: vài từ nên biết trước khi về

Giọng Nghệ nặng, nhiều thanh trầm, lại có nhiều từ địa phương. Khách không cần bắt chước, chỉ cần hiểu để trả lời đúng. Một số từ hay gặp:

Nghe không kịp thì cứ hỏi lại nhẹ nhàng: "Dạ, bác nói lại giúp cháu với." Người Nghệ không phật lòng, thường còn vui vì khách chịu để ý. Điều nên tránh là nhại giọng, đùa giọng trước mặt chủ nhà.

Nếp người: cần kiệm, thẳng và quý khách

Người xứ Nghệ nổi tiếng tằn tiện. Điều đó thể hiện trong bữa cơm, trong cách giữ đồ, trong việc tận dụng mọi thứ của vườn nhà. Khách thành phố đến có khi thấy nhà cửa đơn sơ, bữa ăn đạm bạc. Đừng vì thế mà thương hại hay chê; đó là cách người ta sống được qua bao mùa gió Lào, mùa lũ.

Thẳng thắn là nét thứ hai. Chủ nhà có thể hỏi những câu khách thành phố thấy riêng tư: lương bao nhiêu, có gia đình chưa, con học trường nào. Đó là cách quan tâm. Có thể trả lời chung chung, cười, rồi hỏi lại về gia đình chủ nhà. Không cần phật ý.

Nét thứ ba là coi trọng chuyện học. Trong nhiều nhà, bằng khen của con cháu được treo trang trọng. Hỏi về con cháu đi học ở đâu là câu mở chuyện rất hợp.

Bữa cơm khi đến thăm

Bữa cơm quê xứ Nghệ thường giản dị: cơm, rau luộc, cá kho, bát canh, đĩa cà muối, bát nhút. Nhút là món muối chua từ xơ mít non, nổi tiếng nhất là nhút Thanh Chương; cà muối xứ Nghệ thì giòn, mặn đậm. Ăn kèm là bát nước chấm, có nhà chấm tương Nam Đàn. Bài này không đi sâu món ăn, chỉ nói cách ngồi ăn cho phải.

• Ăn thật lòng. Món nhà làm, khen một câu cụ thể ("Nhút nhà mình giòn quá") quý hơn lời khen chung.
• Không chê mặn. Đồ ăn xứ Nghệ đậm vị là để ăn với nhiều cơm. Thấy mặn thì ăn với nhiều cơm, nhiều rau.
• Chè xanh. Sau bữa, chủ nhà thường rót chè xanh nấu nóng, có khi đặc chát. Nhận bằng hai tay, uống từ từ.
• Không bỏ thừa nhiều. Người cần kiệm để ý chuyện bỏ phí. Lấy vừa đủ, ăn hết.
• Rượu. Bữa cơm đông người có thể có rượu. Không uống được thì nói rõ từ đầu, lấy lý do lái xe hoặc sức khoẻ, cảm ơn và nâng chén nước thay.

Làm khách mấy ngày ở nhà người Nghệ

Ở lại vài ngày, khách nên theo nhịp nhà:

1. Dậy sớm. Nhà quê dậy từ tờ mờ sáng, nhất là mùa nóng để ra đồng trước khi nắng lên.
2. Hỏi việc được giúp. Nhặt rau, rửa bát, quét sân. Đừng ngồi chờ phục vụ, nhưng cũng đừng tự ý làm việc chủ nhà không giao.
3. Giữ nước, giữ điện. Mùa hè nóng, nước giếng có lúc cạn.
4. Đi chào họ hàng, hàng xóm nếu được dẫn đi. Ở làng, có khách mà không qua chào nhà bên cạnh là thiếu sót.
5. Không đem chuyện so sánh thành phố. "Ở ngoài nớ người ta…" là câu dễ làm chủ nhà ngại.

Nhà quê xứ Nghệ trông thế nào

Nhiều nhà quê xứ Nghệ vẫn giữ nếp cũ: nhà gỗ hoặc nhà gạch thấp, mái dốc chống gió, rào chè xanh hoặc rào cây quanh vườn, giếng nước, ao nhỏ, chuồng gà ở góc. Vườn trồng chè xanh, mít, chuối, rau. Cây mít trong vườn vừa cho trái vừa cho xơ để làm nhút, cho gỗ khi cây già. Nhìn khu vườn sẽ hiểu tính tận dụng của người Nghệ.

Khách vào nhà, thường được mời ngồi ở gian giữa, nơi có bàn thờ và bộ bàn ghế tiếp khách. Không quay lưng thẳng vào bàn thờ khi ngồi lâu, không tự ý đi xuống bếp. Muốn giúp việc bếp, hỏi trước.

Khi chia tay ra về

Người quê xứ Nghệ hay gói đồ cho khách mang về: mớ rau, hũ cà, gói chè xanh, có khi cả con gà. Từ chối thẳng dễ làm chủ nhà buồn. Cách khéo là nhận một ít, nói rõ đường xa không mang được nhiều. Về đến nơi, gọi điện báo đã về và cảm ơn cụ thể về bữa cơm, món nhút, bát chè. Với người già ở quê, một cuộc gọi báo bình an là thứ họ nhớ lâu.

Đi mùa nào

• Tháng 2–4: mùa xuân, trời mát, đồng lúa xanh. Dễ chịu nhất.
• Tháng 5–8: gió Lào, nắng rất gắt, có ngày khô nóng khó chịu với người không quen. Nếu về mùa này, ra ngoài sáng sớm và chiều muộn, uống nhiều nước.
• Tháng 9–11: mưa bão, lũ ở các vùng trũng ven sông Lam, sông La. Theo dõi tin thời tiết, tránh những ngày có bão.
• Tháng 12–1: rét, mưa phùn; nhà quê không có sưởi, mang đủ áo ấm.

Ví giặm và những điều chỉ nên nghe

Dân ca ví, giặm xứ Nghệ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Ở làng quê, thỉnh thoảng còn nghe người già hát ví khi làm việc, hoặc các câu lạc bộ dân ca sinh hoạt vào tối. Nếu có dịp, hãy ngồi nghe, đừng thu âm khi chưa xin phép, và đừng yêu cầu người già hát "cho vui" khi họ đang mệt. Bài này chỉ nhắc như vậy.

Góc nhìn hôm nay

Làng quê xứ Nghệ hôm nay có nhiều nhà vắng người trẻ; con cháu đi làm ăn khắp nơi, có người ra nước ngoài. Người ở lại là ông bà và trẻ nhỏ. Một vị khách về thăm, ngồi ăn bữa cơm nhút cà, nghe chuyện, là niềm vui lớn với những ngôi nhà ấy. Ai muốn hiểu thêm về con người vùng này có thể tìm đọc các sách địa chí Nghệ An, Hà Tĩnh và các tuyển tập dân ca ví giặm.