Làng Hành Thiện nằm ở vùng Xuân Trường thuộc Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025, gần dòng sông Ninh Cơ. Đây là một trong những làng khoa bảng nổi tiếng của đồng bằng sông Hồng, nhiều đời có người đỗ đạt, làm thầy dạy học, làm quan. Đi thăm Hành Thiện là đi bộ qua các xóm ngõ, ghé văn chỉ, đình, nhà thờ họ và nghe chuyện nếp học của làng; nên dành ít nhất nửa ngày và hỏi người làng nhiều hơn là đọc biển giới thiệu.
Hành Thiện ở đâu, đi thế nào
Hành Thiện thuộc vùng Xuân Trường, nằm giữa đồng bằng ven biển Bắc Bộ. Trước năm 2025, làng thuộc tỉnh Nam Định; sau khi Nam Định, Hà Nam và Ninh Bình hợp lại, làng thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Từ Hà Nội, đi theo cao tốc hoặc quốc lộ xuống vùng Nam Định cũ rồi đi tiếp về phía Xuân Trường, mất khoảng hai tiếng rưỡi đến ba tiếng tuỳ đường. Từ trung tâm Nam Định cũ thì gần hơn nhiều, khoảng ba mươi đến bốn mươi phút.
Hành Thiện không phải điểm du lịch đông khách. Không có bãi xe dành riêng, không có người hướng dẫn; khách đến như đến một làng quê bình thường. Nếu đi ô tô, hỏi người dân chỗ đỗ ở sân nhà văn hoá hoặc sân trường; đừng đỗ chắn lối ngõ.
Làng khoa bảng: nói thế nào cho đúng
Hành Thiện nổi tiếng là đất học. Trong các khoa thi thời Lê và thời Nguyễn, làng có nhiều người đỗ cử nhân, tiến sĩ; nhiều người khác không đỗ cao nhưng làm thầy đồ, thầy thuốc, mở trường dạy chữ khắp vùng. Trong số những người được nhắc nhiều có Đặng Xuân Bảng, nhà nho đỗ tiến sĩ thời Nguyễn, người để lại một số trước tác về sử và văn.
Về số người đỗ đạt, các tài liệu đưa ra con số khác nhau, tuỳ tính cử nhân hay chỉ tiến sĩ, tuỳ tính người gốc làng hay người đã di cư. Vì vậy khi kể lại, nói "làng có nhiều người đỗ đạt qua các đời" là chắc chắn hơn. Muốn biết danh sách cụ thể, có thể xem bia, bảng ở văn chỉ của làng hoặc hỏi các cụ trong hội khuyến học.
Điều đáng nghe hơn con số là cách làng nuôi người học. Ở nhiều làng khoa bảng Bắc Bộ, dòng họ có ruộng riêng để nuôi người đi thi, có lệ thưởng khi con cháu đỗ đạt, có buổi họp mặt khuyến học đầu năm. Hỏi người làng: "Ngày xưa ai đi học thì họ mình giúp thế nào?" – câu trả lời thường rất cụ thể và cảm động.
Đi bộ trong làng: xem gì
Ngõ xóm
Nhiều người đến Hành Thiện lần đầu để ý ngõ xóm ở đây thẳng và đều hơn nhiều làng đồng bằng khác, nhà nối nhau theo từng xóm, lối đi rõ ràng. Người làng có những cách giải thích riêng về việc quy hoạch xóm ngõ từ xa xưa; nghe để biết, và tự đi một vòng để thấy.
Văn chỉ
Văn chỉ là nơi làng thờ Khổng Tử và ghi danh những người đỗ đạt. Ở các làng khoa bảng, văn chỉ là chỗ đáng ghé nhất để hiểu nếp học. Khách đến nên đứng trước bia đọc tên, thắp nén hương nếu được, không leo lên bệ hay đặt đồ lên bia.
Đình, chùa và nhà thờ họ
Làng có đình, có chùa Keo Hành Thiện là ngôi chùa cổ có tiếng trong vùng (chuyện chùa, đình xin để các bài chuyên về di tích tôn giáo kể). Nhiều nhà thờ họ trong làng lưu hoành phi, câu đối ca ngợi việc học. Nhà thờ họ thường chỉ mở cửa vào ngày lễ, ngày giỗ; ngày thường đứng ngoài ngắm cổng là đủ.
Bờ sông và cánh đồng
Ra phía ngoài làng là đồng lúa và hướng về sông Ninh Cơ. Buổi chiều đi bộ trên đường đồng là lúc dễ chịu nhất, nhìn lại làng sẽ thấy rõ hàng cây, mái nhà, mái chùa nổi lên giữa đồng.
Lịch nửa ngày gợi ý
| Giờ | Chặng | Ghi chú |
|---|---|---|
| 8:00 | Đến làng, gửi xe | Hỏi người dân chỗ đỗ |
| 8:15 – 9:15 | Văn chỉ, đình | Đọc bia, thắp hương |
| 9:15 – 10:30 | Đi bộ qua các xóm | Chú ý ngõ, cổng, nhà thờ họ |
| 10:30 – 11:15 | Chùa | Mặc kín đáo, nói nhỏ |
| 11:15 – 11:45 | Ra đồng nhìn lại làng | Nghỉ chân trước khi về |
Nếu muốn ở cả ngày, có thể kết hợp ghé thêm vài làng có nhà thờ Công giáo, đình chùa nổi tiếng trong vùng Xuân Trường, Giao Thuỷ cũ. Đồng bằng ven biển này có mật độ di tích dày, nhưng đi vừa phải để còn sức nói chuyện với người.
Làm khách ở một làng chưa quen đón khách
Ở Hành Thiện, người lạ đi bộ chậm, cầm máy ảnh dễ được hỏi "đi đâu đấy". Đó là phép lịch sự của làng quê, không phải nghi ngờ. Trả lời thật, nói mình đến tìm hiểu về làng học, người làng thường rất sẵn lòng chỉ đường, có khi dẫn đi.
- Chào người lớn tuổi khi đi qua, nhất là các cụ ngồi trước cổng.
- Không tự ý vào sân nhà, kể cả khi cổng mở.
- Hỏi trước khi chụp người, gian thờ, câu đối trong nhà riêng.
- Nhớ tên người đã giúp, khi về nếu có ảnh đẹp thì gửi lại cho họ.
- Không tranh luận với người làng về chuyện tổ tiên ai đỗ cao hơn ai; mỗi họ có niềm tự hào riêng.
Mùa nào nên đến
Đồng bằng ven biển hay có gió mạnh và mưa bão vào cuối hè, đầu thu; mùa đông lạnh, gió bấc. Khoảng tháng hai đến tháng tư (sau Tết) và tháng mười, tháng mười một là dễ chịu nhất. Đầu năm âm lịch, nhiều làng khoa bảng có lễ khai bút, họp mặt khuyến học hoặc lễ hội ở đình; nếu đến đúng dịp sẽ thấy rõ nếp làng hơn, nhưng cũng đông người và bận rộn hơn. Hỏi trước người trong vùng về lịch lễ năm đó, đừng dựa vào bài viết cũ.
Góc nhìn hôm nay: đất học còn lại những gì
Như nhiều làng khoa bảng, con cháu Hành Thiện phần lớn đã đi học, đi làm xa. Làng còn lại người già, trẻ nhỏ và những người ở lại làm ruộng. Nếp học vẫn được giữ qua hội khuyến học, lễ khen thưởng học sinh hằng năm, các nhà thờ họ ghi tên con cháu đỗ đạt thời nay bên cạnh tên người xưa.
Người đi thăm có thể mang về một điều giản dị: nếp học không phải chuyện riêng một người giỏi, mà là việc cả họ, cả làng cùng nuôi. Đó là điều đáng kể lại với con cháu nhà mình sau chuyến đi.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các sách về làng khoa bảng đồng bằng Bắc Bộ, các trước tác của Đặng Xuân Bảng đã được dịch, hoặc hỏi hội khuyến học của làng về các ấn phẩm làng tự biên soạn. Nhiều làng khoa bảng có cuốn sách nhỏ về lịch sử làng do chính người làng viết; đó là tư liệu quý, dù cần đọc cùng các nguồn khác.
Câu hỏi thường gặp
Làng Hành Thiện ở đâu?
Làng Hành Thiện thuộc vùng Xuân Trường của Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025. Làng nằm giữa đồng bằng ven biển, gần sông Ninh Cơ.
Vì sao Hành Thiện được gọi là làng khoa bảng?
Vì qua nhiều đời, làng có nhiều người đỗ cử nhân, tiến sĩ, làm thầy dạy học, làm quan. Nếp khuyến học của các dòng họ và của làng được giữ đến nay qua văn chỉ, nhà thờ họ và hội khuyến học.
Đặng Xuân Bảng là ai?
Đặng Xuân Bảng là nhà nho người làng Hành Thiện, đỗ tiến sĩ thời Nguyễn và để lại một số trước tác về sử và văn. Ông là một trong những người được làng nhắc đến nhiều khi kể về truyền thống khoa bảng.
Đi thăm Hành Thiện mất bao lâu?
Nửa ngày là đủ để đi văn chỉ, đình, chùa và vài xóm. Từ Hà Nội đi về trong ngày được, nhưng cần xuất phát sớm vì đường đi khoảng hai tiếng rưỡi đến ba tiếng.
Chùa Keo Hành Thiện có phải chùa Keo Thái Bình không?
Không. Chùa Keo Hành Thiện ở làng Hành Thiện, vùng Nam Định cũ; chùa Keo ở vùng Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên) là một ngôi chùa khác. Theo tích kể trong vùng, hai chùa có chung gốc gác xa xưa, nhưng nay là hai công trình riêng ở hai nơi.
