Làng Cotswolds (Anh): đá vàng mật ong, Bibury và đường làng

Cotswolds là vùng đồi thấp ở miền nam nước Anh, rải rác hàng trăm làng nhỏ xây bằng đá vôi màu vàng mật ong, giàu lên từ nghề chăn cừu và buôn len thời Trung cổ. Bibury, với dãy nhà thợ dệt Arlington Row bên dòng suối Coln, là làng được chụp ảnh nhiều nhất trong vùng. Cách đi thăm hợp nhất là đi bộ theo những lối đường làng công cộng nối các làng với nhau, đi vào ngày thường, và nhớ rằng dãy nhà đẹp nhất kia vẫn có người đang ở.

Cotswolds là vùng nào

Cotswolds trải qua nhiều hạt ở miền nam – trung nước Anh, chủ yếu là Gloucestershire và Oxfordshire, lan sang Wiltshire, Somerset, Warwickshire, Worcestershire. Vùng này được nhà nước Anh bảo vệ như một vùng cảnh quan đặc biệt (nay gọi là National Landscape), nên việc xây mới, sửa nhà đều chịu quy định chặt.

Từ London, tàu hoả chạy tới các thị trấn rìa vùng mất khoảng một giờ rưỡi. Xe buýt nông thôn giữa các làng thưa chuyến; nhiều người thuê xe, nhưng đường làng rất hẹp, hai bên là tường đá, gặp xe ngược chiều phải lùi tới chỗ tránh. Đi bộ và đạp xe giữa các làng gần nhau thường dễ chịu hơn lái xe.

Đá vàng mật ong: vì sao làng nào cũng một màu

Dưới vùng đồi Cotswolds là lớp đá vôi trầm tích, chứa nhiều hạt nhỏ như trứng cá, màu từ vàng nhạt tới vàng mật ong đậm tuỳ nơi. Người xưa khai thác đá ngay tại chỗ để xây nhà, tường rào, nhà thờ, mái lợp bằng những phiến đá mỏng. Vì cả làng dùng một loại đá, làng hiện ra như được đẽo từ một khối, và màu đá đổi theo ánh sáng: sáng sớm nhạt, chiều muộn ngả vàng cam.

Những bức tường đá xếp khô chạy dọc các cánh đồng cũng là một phần cảnh quan; dựng và sửa chúng là một nghề thủ công riêng.

Len làm nên làng

Thời Trung cổ, cừu chăn trên các sườn đồi Cotswolds cho loại len được ưa chuộng khắp châu Âu. Thương nhân len giàu lên, đổ tiền xây những nhà thờ lớn bất thường cho những thị trấn nhỏ — người Anh gọi chúng là "nhà thờ len". Nhà cửa, chợ len, nhà kho, xưởng dệt đều dựng bằng đá vàng.

Khi nghề len suy tàn và cách mạng công nghiệp kéo người lên thành phố, nhiều làng Cotswolds rơi vào im lặng. Ít ai có tiền xây mới, nên nhà cũ được giữ nguyên — một trong những lý do làng còn đẹp như hôm nay.

Bibury và dãy nhà Arlington Row

Bibury là làng nhỏ bên suối Coln. Dãy nhà Arlington Row được dựng từ thế kỷ 14 làm kho chứa len của một tu viện, đến thế kỷ 17 được chuyển thành những căn nhà nhỏ cho thợ dệt. Ngày nay dãy nhà thuộc quyền quản lý của một tổ chức bảo tồn di sản quốc gia của Anh, và vẫn là nhà ở được cho thuê.

Nhà thiết kế, nhà thơ thế kỷ 19 William Morris thường được dẫn lời gọi Bibury là làng đẹp nhất nước Anh. Câu ấy được nhắc đi nhắc lại đến mức thành khẩu hiệu không chính thức của làng — và cũng là lý do những ngày đông, xe buýt du lịch nối nhau vào con đường nhỏ của làng.

Đi Bibury cho tử tế

• Đứng trên lối đi công cộng để ngắm Arlington Row; không bước lên bậc cửa, không ghé mặt vào cửa sổ, không ngồi lên tường rào trước nhà.
• Đi nhóm nhỏ, không chặn lối: lối đi trước dãy nhà rất hẹp, người ở đó cần ra vào.
• Không đậu xe chắn cổng nhà dân trên con đường chính.
• Đến sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh giờ trưa cuối tuần.

Đi bộ đường làng: quyền và trách nhiệm

Nước Anh có mạng lưới lối đi công cộng rất dày, nhiều lối băng qua đất trang trại tư nhân. Người đi bộ có quyền đi trên lối đó, đổi lại phải giữ một bộ quy tắc ứng xử nông thôn quen thuộc:

Một tuyến đi bộ đường dài cấp quốc gia chạy dọc rìa vùng Cotswolds, từ thị trấn Chipping Campden ở phía bắc tới thành phố Bath ở phía nam. Không cần đi hết; chọn một đoạn nửa ngày nối hai làng gần nhau là đủ để thấy vùng đồi này.

Gợi ý một ngày: ba làng, một đoạn đi bộ

1. Sáng sớm ở Bibury, trước khi xe du lịch tới; ngắm Arlington Row và bãi cỏ ngập nước bên suối.
2. Giữa buổi đi bộ giữa hai làng Lower Slaughter và Upper Slaughter theo lối dọc con suối nhỏ — một đoạn ngắn, bằng phẳng, đẹp.
3. Chiều ghé một thị trấn chợ len như Chipping Campden hoặc Northleach, vào nhà thờ len, xem bia đá của thương nhân len xưa.

Bourton-on-the-Water và Castle Combe cũng là những làng nổi tiếng nhưng rất đông vào cuối tuần mùa hè; nếu đi, nên đi ngày thường.

Ngủ ở đâu cho tiện

Thay vì ngủ ở làng nổi tiếng nhất, nhiều người chọn ngủ ở một thị trấn chợ cũ giữa vùng — nơi có cửa hàng thực phẩm, quán ăn mở muộn, xe buýt nông thôn xuất phát. Từ đó đi bộ hoặc đi xe ra các làng nhỏ vào buổi sáng, quay về thị trấn buổi tối. Nhiều làng nhỏ trong vùng có nhà dân cho thuê phòng kèm bữa sáng theo kiểu gia đình Anh: phòng ít, chủ nhà ở cùng, bữa sáng nấu tại bếp. Ở kiểu này, phép đơn giản: báo trước giờ đến, giữ yên buổi tối, hỏi chủ nhà về lối đi bộ đẹp gần nhà — họ thường biết những đoạn không có trong sách hướng dẫn.

Mùa nào đi

Cuối xuân (tháng 5) và đầu hè là lúc vùng đồi xanh nhất, vườn trước nhà nở hoa, ngày dài. Tháng 7 – 8 là kỳ nghỉ hè của Anh, làng đông. Mùa thu đẹp, vắng hơn, hay mưa. Mùa đông trời tối sớm, đường lầy, nhưng làng đá vàng trong sương lạnh có vẻ đẹp riêng và gần như không có khách.

Góc nhìn hôm nay

Cotswolds cho thấy một điều: làng giữ được dáng xưa nhờ hai thứ — luật lệ chặt về xây sửa, và một mạng lối đi giúp khách tản ra khắp vùng thay vì dồn vào một điểm. Bibury là mặt trái: một dãy nhà nổi tiếng quá mức, làm khách dồn vào đúng một lối hẹp. Với làng cổ Việt Nam, bài học rất gần: đừng chỉ quảng bá một ngôi nhà, một góc ảnh; hãy mở những lối đi bộ nối nhiều làng, để khách đi xa hơn và ở lâu hơn.