Làng cổ Đông Sơn (Thanh Hoá): xóm cổ dưới chân núi Hàm Rồng

Làng cổ Đông Sơn nằm dưới chân dãy núi Hàm Rồng, bên bờ nam sông Mã, ngay ở rìa phía bắc thành phố Thanh Hoá. Đây là một xóm làng lâu đời còn giữ nhiều nếp nhà gỗ cũ, những con ngõ, bậc đá và giếng làng, nằm lọt giữa một đô thị đang lớn rất nhanh. Đi bộ thong thả trong làng mất chừng hai tiếng; nên đi buổi sáng hoặc chiều muộn, tránh nắng trưa xứ Thanh.

Cái tên Đông Sơn: một làng, hai câu chuyện

Nghe "Đông Sơn", nhiều người nghĩ ngay đến văn hoá Đông Sơn với trống đồng. Đúng là di chỉ khảo cổ phát hiện ở vùng này từ đầu thế kỷ 20 đã đặt tên cho cả một nền văn hoá thời đại kim khí ở Bắc Việt Nam. Nhưng bài này không nói về khảo cổ. Ở đây là làng Đông Sơn của hôm nay: nơi người dân đang sống, có nhà, có ngõ, có giếng, có đình chùa, có những gia đình đã ở đó qua nhiều đời.

Hai câu chuyện chồng lên nhau làm cho làng có chiều sâu đặc biệt. Đứng ở ngõ làng, nhìn lên núi Hàm Rồng, rồi nhìn ra sông Mã, có thể hình dung được vì sao từ hàng nghìn năm trước người ta đã chọn khúc sông này để sống.

Đến làng: gần phố mà như về quê

Từ trung tâm thành phố Thanh Hoá đi về phía bắc, hướng cầu Hàm Rồng, rồi rẽ vào đường làng nằm giữa chân núi và bờ sông. Chỉ vài cây số, đi xe máy hoặc taxi mười mấy phút. Ô tô nên đỗ ở đường lớn, đi bộ vào; ngõ làng hẹp và có nhiều bậc.

Điều thú vị nhất là cảm giác chuyển cảnh: vừa xong con đường nhiều xe, rẽ một khúc đã thấy tường đá rêu, cây cổ thụ, tiếng gà gáy. Người ở thành phố Thanh Hoá cuối tuần có thể đưa con cháu tới đây mà không cần đi xa.

Đi một vòng làng: xem gì

• Ngõ và bậc đá. Làng nằm ở chân núi nên địa hình lên xuống. Nhiều ngõ có bậc, có tường xây bằng đá núi. Đi chậm, nhìn những chỗ đá mòn nhẵn vì bao đời người qua lại.
• Nhà gỗ cũ. Một số nhà còn giữ khung gỗ, mái ngói, hiên rộng, cửa bức bàn. Phần lớn là nhà ở, có người trong nhà. Ngắm từ ngõ; vào khi được mời.
• Giếng làng. Làng có những giếng nước cổ, thành giếng đá, từng là nguồn nước chung. Không ngồi lên thành giếng, không thả đồ xuống giếng.
• Đình, chùa, nghè. Những nơi thờ tự của làng chỉ nên ngắm từ ngoài, ăn mặc kín đáo, nói khẽ. Bài này không đi sâu về kiến trúc thờ tự.
• Bờ sông Mã. Đi ra bờ sông lúc chiều, nhìn dòng nước lớn chảy qua chân núi.

Làm khách ở một làng giữa phố

Làng cổ nằm trong đô thị có cái khó riêng: người làng vừa giữ nếp cũ vừa sống nhịp phố, đi làm, đi học, buôn bán. Khách đến đông vào cuối tuần dễ chiếm lối đi, làm ồn. Vài điều nên nhớ:

Người xứ Thanh nói chuyện thẳng, hiếu khách nhưng cũng giữ ý. Khách hỏi han lễ phép thì dễ được mời vào uống nước; khách ồn ào, hỏi giá đất, giá nhà thì nhận lại sự im lặng.

Những câu nên hỏi người làng

• "Bác ở làng mình được mấy đời rồi ạ?"
• "Ngày trước làng mình lấy nước ở giếng nào?"
• "Mùa lũ sông Mã có lên tới đây không ạ?"
• "Ngõ này lát đá từ hồi nào ạ?"

Những câu hỏi về đời sống thường ngày mở chuyện dễ hơn những câu hỏi về khảo cổ. Người làng không phải ai cũng rành chuyện trống đồng, nhưng ai cũng có chuyện về cái giếng, con ngõ, mùa nước của nhà mình.

Đi mùa nào, giờ nào

Thanh Hoá có mùa hè rất nóng, có những đợt gió Tây khô từ khoảng tháng 5 đến tháng 7. Mùa mưa bão thường từ khoảng tháng 8 đến tháng 10. Mùa đông lạnh, có mưa phùn, ngõ đá trơn.

• Tháng 2–4: trời mát, cây ra lộc, rất hợp đi bộ.
• Tháng 10–12: sau mùa bão, trời hanh, nắng nhẹ; chú ý vài đợt mưa muộn.
• Mùa hè: chỉ đi sáng sớm, trước tám giờ, hoặc sau bốn giờ chiều.
• Mùa đông: mang giày đế bám vì bậc đá rêu ẩm.

Dịp đầu năm, các nơi thờ tự trong vùng có lễ, hội. Khi đó làng đông, có nghi thức riêng; khách đến xem thì đứng ngoài, không chen vào khu hành lễ.

Gợi ý một buổi sáng ở Đông Sơn

1. Sáu giờ rưỡi: ăn sáng ở thành phố, đi xe về phía bắc, gửi xe ở đường lớn gần làng.
2. Bảy giờ: đi bộ vào ngõ chính, lúc người làng đang quét sân, đưa trẻ đi học. Chào hỏi, nhường đường.
3. Tám giờ: men theo những con ngõ có bậc đá lên phía chân núi, nhìn xuống mái ngói của làng.
4. Chín giờ: ghé một giếng làng, một nơi thờ tự, ngắm từ ngoài.
5. Mười giờ: ra bờ sông Mã nghỉ chân, rồi về trước khi nắng gắt.

Người có thêm thời gian có thể ghé bảo tàng tỉnh vào buổi chiều. Đi làng trước, xem hiện vật sau, sẽ thấy hai thứ nối với nhau rõ hơn.

Đưa trẻ đến làng Đông Sơn

Với gia đình có con đang học lịch sử, Đông Sơn là chỗ tốt để nối bài học với một nơi thật. Có thể chuẩn bị như sau:

1. Trước khi đi, cùng con xem ảnh trống đồng Đông Sơn trong sách giáo khoa hoặc trang của bảo tàng.
2. Đến làng, nói với con rằng nơi này là nơi người xưa từng sống, và hôm nay vẫn có người sống.
3. Cho con tìm ba thứ "cũ": một bậc đá mòn, một cái giếng, một mái ngói rêu.
4. Về nhà, cùng con ghé bảo tàng tỉnh nếu có thời gian, để xem hiện vật thật.

Cách này giúp trẻ thấy lịch sử không chỉ là trang sách, và học được phép đi thăm một làng có người đang ở.

Giữ làng cho người làng

Làng cổ giữa đô thị chịu sức ép rất lớn: đất có giá, nhà mới cao tầng chen vào, ngõ được đổ bê tông. Mỗi ngôi nhà gỗ còn lại là một lựa chọn của gia đình chủ nhà, thường là lựa chọn khó khăn. Khách đến thăm không nên trách người làng xây nhà mới. Điều khách làm được là đi nhẹ, nói khẽ, mang rác về, và nếu được, mua đồ ăn thức uống của người trong làng.

Góc nhìn hôm nay

Đông Sơn là nơi hiếm hoi mà một cái tên khảo cổ lừng lẫy và một xóm làng bình thường cùng tồn tại trên một mảnh đất. Một buổi đi bộ ở đây có thể kết hợp với việc ghé bảo tàng tỉnh Thanh Hoá để xem hiện vật văn hoá Đông Sơn. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các sách giới thiệu về văn hoá Đông Sơn của các nhà khảo cổ Việt Nam, rồi trở lại làng, nhìn sông Mã với con mắt khác.