Làng cổ Bắc Bộ đang đổi thay nhanh: nhà cổ xuống cấp vì mưa nồm, mối mọt và vì chủ nhà không đủ sức sửa; nhà mới cao tầng chen vào giữa ngõ cũ vì con cháu đông cần chỗ ở; và việc sửa nhà trong khu di tích phải xin phép, khiến nhiều gia đình thấy bị trói tay. Du lịch giúp được một phần, như đem thêm thu nhập cho những nhà mở cửa đón khách, nhưng không thay được việc hỗ trợ tu bổ và không chia đều cho mọi nhà. Người đi thăm hiểu điều này sẽ nhìn làng bằng con mắt khác, và cư xử khác.
Sống trong một ngôi nhà cổ là thế nào
Từ bên ngoài, nhà cổ đẹp: mái ngói thâm, cột gỗ bóng, sân gạch, bể nước. Ở bên trong, đời sống có những khó khăn mà khách ít thấy:
- Ẩm và tối. Nhà gỗ, mái thấp, cửa bức bàn giữ hơi ẩm. Mùa nồm tường đổ mồ hôi, sàn trơn, đồ đạc mốc.
- Mối mọt. Cột, kèo, xà gỗ bị mối ăn rỗng từ bên trong, nhìn ngoài vẫn nguyên. Thay một cây cột là việc lớn, tốn công thợ lành nghề.
- Chật cho gia đình nhiều thế hệ. Nhà ba gian, năm gian dựng cho nếp sống xưa; nay con cháu lấy vợ lấy chồng, cần buồng riêng, nhà vệ sinh, bếp hiện đại.
- Mái dột. Ngói cũ vỡ, xô; lợp lại đúng loại ngói cũ khó tìm vật liệu và thợ.
Nhiều chủ nhà nói một câu giống nhau: "Giữ thì thương, nhưng ở thì khổ." Hiểu được câu ấy là hiểu vì sao làng cổ thay đổi.
Vì sao sửa nhà trong làng di tích lại khó
Khi một làng được xếp hạng di tích, các công trình trong khu vực bảo vệ phải tuân theo quy định về bảo tồn. Theo luật di sản văn hoá hiện hành và các quy định của địa phương, việc tu bổ, sửa chữa, xây mới trong khu vực di tích thường phải xin phép, theo hồ sơ, có ý kiến của cơ quan văn hoá. Mục đích là để nhà cổ không bị "làm mới" mất dấu vết, và để nhà mới không phá vỡ cảnh quan.
Nhưng với người dân, thủ tục ấy có thể kéo dài, tốn kém, và nhiều khi họ không rõ phải bắt đầu từ đâu. Trong khi đó mái thì đang dột. Không ít gia đình đã tự sửa bằng vật liệu mới cho nhanh, hoặc để nhà đổ dần rồi mới xin xây lại.
Ở Đường Lâm, khoảng đầu thập niên 2010, báo chí từng đưa tin nhiều hộ dân bức xúc vì vướng quy định xây sửa, có người còn đề nghị "trả lại danh hiệu". Sau đó các cơ quan liên quan đã điều chỉnh, hướng dẫn và có hỗ trợ tu bổ một số nhà. Câu chuyện ấy cho thấy giữ làng cổ không thể chỉ bằng quy định, mà cần cả sự đồng thuận của người đang sống trong đó.
Nhà mới chen vào: không phải ai cũng sai
Khách đến làng cổ hay thất vọng khi thấy một ngôi nhà ba tầng ốp kính, sơn màu sặc sỡ ngay cạnh dãy nhà cổ. Phản ứng dễ nhất là chê. Nhưng đằng sau mỗi ngôi nhà mới thường là một gia đình cần chỗ ở, một người con đi làm xa về muốn xây nhà cho bố mẹ, một khoản tiền tích cóp nhiều năm.
Điều đáng bàn không phải là người dân có quyền xây nhà hay không, mà là làm sao để nhà mới hài hoà hơn: chiều cao, màu mái, vật liệu mặt tiền, khoảng lùi với ngõ. Một số làng đã có hướng dẫn kiểu nhà mới theo hướng ấy. Người đi thăm không phải là người quyết định, nhưng có thể đừng chụp ảnh nhà mới để chế giễu trên mạng – vì người trong nhà cũng là người làng.
Du lịch giúp được gì và không giúp được gì
Du lịch thường được coi là lời giải cho làng cổ. Thực tế phức tạp hơn:
| Du lịch giúp được | Du lịch không giúp được, hoặc gây khó |
|---|---|
| Thu nhập cho những nhà mở cửa đón khách, nấu cơm, bán đồ quê | Phần lớn các nhà không làm du lịch gần như không nhận được gì |
| Lý do để con cháu ở lại làng, làm nghề | Tiếng ồn, rác, xe cộ, mất riêng tư cho cả làng |
| Làm người làng tự hào hơn về nhà mình | Áp lực biến nhà thành "phông nền", sửa theo ý khách thay vì theo nếp cũ |
| Kéo sự chú ý của cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu | Không thay được tiền và kỹ thuật tu bổ một ngôi nhà gỗ trăm năm |
| Giữ lại một số nghề, món ăn quê | Có thể biến nghề thành hàng lưu niệm làm hàng loạt |
Bảng này không để nói du lịch tốt hay xấu, mà để người đi thăm thấy mình đang đứng ở đâu trong câu chuyện.
Những cách giữ làng đã được thử
Ở các làng cổ Bắc Bộ và ở nhiều nơi khác, đã có những cách làm đáng biết:
- Tu bổ thí điểm có hướng dẫn. Ở Đường Lâm, các chuyên gia trong và ngoài nước, trong đó có nhóm chuyên gia Nhật Bản, từng tham gia khảo sát và tu bổ thí điểm một số ngôi nhà. Cách làm này vừa sửa nhà vừa dạy lại kỹ thuật cho thợ địa phương.
- Hỗ trợ một phần chi phí tu bổ từ ngân sách hoặc nguồn xã hội hoá cho các nhà cổ được đánh giá có giá trị.
- Quy định kiểu nhà mới trong vùng đệm: tầng cao, màu mái, vật liệu.
- Chia sẻ nguồn thu du lịch cho quỹ chung của làng, để cả những nhà không mở cửa cũng được lợi.
- Ghi lại ký ức: thu thập ảnh cũ, lời kể của các cụ, gia phả, để dù nhà có đổi thì câu chuyện còn.
Chi tiết từng chương trình thay đổi theo thời gian; muốn biết hiện trạng của một làng cụ thể, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc ủy ban xã, phường nơi làng thuộc về.
Khách đi thăm làm được gì
Không ai mong khách đi thăm một ngày lại giải được chuyện giữ làng. Nhưng có những việc nhỏ có tác dụng thật:
- Tiêu tiền ở đúng chỗ: mua đồ, ăn cơm, thuê người dẫn đường là người làng.
- Không gây thêm hư hại: không trèo, không bóc, không khắc, không nhặt.
- Kể về làng cho đúng: không gán chuyện ly kỳ, không chế giễu nhà mới, không phóng đại.
- Đến vào ngày thường thay vì dồn đông vào dịp lễ, để làng không quá tải.
- Hỏi và lắng nghe chủ nhà về khó khăn của họ. Đôi khi chỉ một người khách chịu nghe cũng làm chủ nhà thấy việc giữ nhà có người hiểu.
Góc nhìn hôm nay: làng cổ là làng còn người
Một ngôi làng có thể giữ được từng viên ngói mà vẫn chết nếu không còn ai ở. Ngược lại, một ngôi làng thay nhiều mái nhà mà người làng vẫn họp ở đình, vẫn giỗ tổ, vẫn gọi nhau theo tên xóm thì vẫn còn là làng. Người đi thăm nên tìm cả hai thứ: nhà cổ và người đang giữ nếp làng. Muốn đọc thêm về làng xã Việt xưa, có thể tìm các bài chuyên về làng xã và kiến trúc làng ở những trang khác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà cổ ở các làng Bắc Bộ xuống cấp?
Do khí hậu nồm ẩm, mối mọt ăn gỗ, ngói vỡ, và nhiều chủ nhà không đủ sức sửa theo đúng kỹ thuật cũ. Nhà cổ cũng chật so với nhu cầu của gia đình nhiều thế hệ ngày nay.
Sửa nhà trong làng cổ có phải xin phép không?
Thường là có, nếu nhà nằm trong khu vực bảo vệ di tích. Việc tu bổ, sửa chữa, xây mới phải theo quy định của luật di sản văn hoá và hướng dẫn của địa phương. Muốn biết cụ thể, hỏi ban quản lý di tích hoặc ủy ban xã, phường.
Du lịch có giúp giữ làng cổ không?
Du lịch giúp tăng thu nhập cho những nhà đón khách và làm người làng tự hào hơn, nhưng không chia đều cho mọi nhà và không thay được hỗ trợ tu bổ. Du lịch quá đông còn gây ồn, rác và mất riêng tư.
Người đi thăm làng cổ có thể giúp gì?
Tiêu tiền ở đúng người làng, không gây hư hại, kể về làng cho đúng, đến vào ngày thường và lắng nghe chủ nhà. Đó là những việc nhỏ nhưng có tác dụng thật.
