Làng cổ Bắc Bộ đẹp và dễ đi nhất vào hai khoảng: mùa thu (khoảng tháng chín đến tháng mười một dương lịch), trời trong, mát, lúa mùa chín; và cuối xuân (khoảng tháng tư, đầu tháng năm), lúa chiêm xuân xanh, nồm đã qua. Mùa hè nên đi thật sớm và nghỉ trưa trong nhà; mùa nồm tháng hai, tháng ba cần giày đế bám vì sân gạch, bậc đá trơn; tháng Giêng là mùa hội làng nhưng đông. Trong ngày, giờ đẹp nhất là từ lúc mặt trời lên đến chín, mười giờ sáng và một tiếng trước lúc tắt nắng.
Lịch thăm làng theo từng tháng
Bảng dưới đây dùng dương lịch và chỉ mang tính gợi ý chung cho đồng bằng Bắc Bộ; thời tiết từng năm có thể lệch vài tuần, lịch mùa vụ ở mỗi vùng cũng khác nhau một chút.
| Tháng | Thời tiết | Cảnh đồng | Nên hay không |
|---|---|---|---|
| 1 – 2 | Lạnh, khô hoặc mưa phùn; Tết | Ruộng cày ải, mới cấy | Đi được; Tết và tháng Giêng làng bận lễ, đông khách |
| 2 – 3 | Nồm ẩm, mưa phùn | Mạ non, lúa mới cấy | Đi được nhưng trơn; mang giày đế bám |
| 4 – đầu 5 | Ấm, khô hơn | Lúa xanh mướt | Rất hợp |
| Cuối 5 – 6 | Nóng, có giông | Lúa chiêm chín, gặt | Đi sớm; nhường đường cho xe gặt, sân phơi |
| 7 – 8 | Nóng ẩm, mưa nhiều, có bão | Cấy lúa mùa | Theo dõi tin thời tiết; tránh ngày mưa bão |
| 9 – 10 | Mát dần, trời trong | Lúa mùa chín vàng | Hợp nhất |
| 11 – 12 | Hanh khô, se lạnh, sương sớm | Ruộng sau gặt, rau màu | Rất hợp; mùa phơi miến, làm đồ Tết ở nhiều làng |
Mùa thu: lựa chọn an toàn cho lần đầu
Từ khoảng giữa tháng chín đến hết tháng mười một, đồng bằng Bắc Bộ có những ngày trời cao, nắng vàng nhẹ, độ ẩm thấp. Đi bộ cả buổi không quá mệt, ảnh chụp rõ nét, mái ngói và tường cũ lên màu ấm. Lúa mùa chín vào khoảng cuối tháng chín, tháng mười, nên đứng ở đầu làng nhìn ra là thấy đồng vàng.
Lưu ý duy nhất: mùa gặt là mùa bận. Sân phơi thóc, đường làng có máy gặt, xe chở lúa. Người làng có ít thời gian tiếp khách hơn. Đi vào cuối tuần sau mùa gặt, khi rơm đã khô, sẽ dễ ngồi nói chuyện hơn.
Mùa xuân: lễ hội, nồm và lúa xanh
Mùa xuân ở làng Bắc Bộ chia làm hai đoạn rất khác nhau:
Tháng Giêng âm lịch: mùa hội làng
Sau Tết, nhiều làng mở hội ở đình: tế lễ, rước, các cuộc thi dân gian. Đây là lúc thấy nếp làng rõ nhất. Nhưng cũng là lúc đông người nhất, người làng bận nhất, nhiều nhà có khách họ hàng. Nếu đến dịp hội, đứng ngoài xem, đi theo hướng dẫn của ban tổ chức, không chen vào đoàn rước, không đứng chắn lối kiệu. Lịch hội mỗi làng một khác và có thể thay đổi; hỏi người trong làng hoặc ban quản lý đình trước khi đi.
Tháng hai đến tháng ba dương lịch: mùa nồm
Nồm là hiện tượng độ ẩm không khí rất cao, nước đọng trên tường, sàn, đồ vật. Ở làng cổ, sân gạch, bậc đá, ngõ lát gạch trở nên trơn như bôi mỡ. Người cao tuổi dễ ngã, trẻ con chạy dễ trượt. Ảnh chụp cũng mờ, nhạt. Không phải không đi được, nhưng cần:
- Giày đế cao su có rãnh, không đi dép trơn.
- Đi chậm ở bậc đá, bờ giếng, bến nước.
- Mang thêm áo khoác mỏng vì trời ẩm lạnh.
Tháng tư, đầu tháng năm: lúa xanh
Nồm qua, trời ấm, lúa chiêm xuân xanh mướt. Đây là một trong hai khoảng đẹp nhất trong năm, ít người nhắc hơn mùa thu nên làng cũng vắng hơn.
Mùa hè: đi được nếu biết né nắng
Mùa hè Bắc Bộ nóng ẩm, có ngày rất oi. Sân gạch, tường gạch, mái ngói hấp nhiệt; giữa trưa đi trong ngõ hẹp không có gió rất mệt. Nếu chỉ đi được vào dịp nghỉ hè của con:
- Có mặt ở làng trước bảy giờ, đi bộ đến chín giờ là dừng.
- Nghỉ trưa trong nhà từ mười giờ đến ba giờ chiều, ở nhà dân hoặc quán có bóng mát.
- Đi tiếp từ bốn giờ chiều đến khi tắt nắng.
- Mang nhiều nước, mũ rộng vành, áo dài tay mỏng; để ý dấu hiệu say nắng ở trẻ nhỏ và người già.
- Giông chiều: mùa hè hay có giông kèm sét. Khi trời tối sầm, không đứng giữa đồng trống, không trú dưới cây cao đứng một mình; vào nhà hoặc công trình kiên cố.
Tháng bảy, tháng tám là cao điểm mưa bão. Trước khi đi, xem dự báo thời tiết; nếu có tin bão, áp thấp nhiệt đới thì hoãn chuyến.
Mùa đông: sương sớm và mùa làm đồ Tết
Tháng mười một, tháng mười hai dương lịch, trời hanh khô, se lạnh, sáng sớm thường có sương mỏng trên ao, trên sông. Đây là lúc nhiều làng có nghề làm đồ Tết bận rộn nhất: phơi miến, làm bánh, làm kẹo, làm tương. Cảnh làng đẹp, nhưng khách cần cẩn thận không làm phiền sân phơi.
Khi gió mùa đông bắc về mạnh, trời có thể rét đậm. Người già và trẻ nhỏ cần mặc đủ ấm, nhất là khi đi sớm có sương.
Giờ nào trong ngày
| Giờ | Ánh sáng và nhịp làng | Hợp với |
|---|---|---|
| Bình minh đến 9 giờ | Nắng xiên, sương (mùa đông), làng bắt đầu ngày mới | Đi bộ, chụp ảnh, xem làng thức dậy |
| 9 – 11 giờ | Nắng lên, sân phơi bày ra | Thăm nhà, nói chuyện với người làng |
| 11 – 15 giờ | Nắng gắt, làng nghỉ trưa | Ăn trưa, nghỉ ngơi, tránh gõ cửa |
| 15 – 17 giờ | Nắng dịu dần | Thăm đình, đền, đi đường đồng |
| Một tiếng trước tắt nắng | Ánh vàng ấm, khói bếp | Ngắm làng từ xa, kết thúc chuyến đi |
Mang gì theo từng mùa
- Mùa xuân nồm: giày đế cao su có rãnh, áo khoác mỏng, khăn lau máy ảnh vì ống kính dễ đọng hơi nước.
- Mùa hè: mũ rộng vành, áo chống nắng, nhiều nước, thuốc chống muỗi bôi ngoài da khi đi gần ao, ruộng lúc chiều tối.
- Mùa thu: áo mỏng dài tay cho buổi sáng sớm và chiều muộn trời se.
- Mùa đông: áo ấm nhiều lớp để cởi bớt khi nắng lên, mũ len cho trẻ nhỏ, kem dưỡng vì trời hanh khô.
Mùa nào cũng nên có túi đựng rác mang về và một đôi dép nhẹ để thay khi được mời vào nhà.
Những ngày nên tránh
- Ngày làng có việc lớn: đám tang, ngày giỗ tổ của dòng họ lớn, ngày bầu cử, họp làng. Nếu đến mà gặp, đi nhẹ ra chỗ khác.
- Ngày mưa to, bão: đường quê lầy lội, nhà cũ dễ rơi vữa, cây đổ.
- Ngày khói rơm: sau gặt, một số nơi còn đốt rơm rạ ngoài đồng, khói có thể làm khó thở với người bị hen, trẻ nhỏ.
- Ngày cao điểm nghỉ lễ nếu muốn yên tĩnh; làng gần Hà Nội có thể rất đông khách đoàn.
Câu hỏi thường gặp
Làng cổ Bắc Bộ đi mùa nào đẹp nhất?
Mùa thu, khoảng tháng chín đến tháng mười một dương lịch, là dễ đi và đẹp nhất: trời trong, mát, lúa mùa chín. Cuối xuân khoảng tháng tư, đầu tháng năm cũng đẹp với lúa xanh và ít khách hơn.
Mùa nồm đi làng cổ có sao không?
Vẫn đi được nhưng sân gạch, bậc đá, ngõ lát gạch rất trơn và ảnh chụp mờ. Nên đi giày đế cao su có rãnh, bước chậm ở bậc cao và bờ giếng, nhất là với người cao tuổi.
Đi làng cổ mùa hè cần chuẩn bị gì?
Có mặt trước bảy giờ sáng, nghỉ trưa trong nhà từ khoảng mười giờ đến ba giờ chiều, mang nhiều nước, mũ rộng vành. Gặp giông chiều thì vào nhà kiên cố, không đứng giữa đồng hay dưới cây cao đứng riêng.
Có nên đi làng cổ dịp lễ hội đầu năm không?
Nên nếu muốn thấy rõ nếp làng, nhưng sẽ rất đông và người làng bận. Hỏi trước lịch hội của làng, đứng ngoài xem, không chen vào đoàn rước.
Giờ nào trong ngày đẹp nhất để thăm làng?
Từ bình minh đến khoảng chín giờ sáng, khi nắng xiên và làng mới thức dậy, và một tiếng trước lúc tắt nắng khi ánh sáng vàng ấm. Giữa trưa nên nghỉ và tránh gõ cửa nhà dân.
