Làng bè Châu Đốc (An Giang): đi thăm nhà nổi nuôi cá trên sông Hậu

Làng bè Châu Đốc là cụm nhà bè nổi trên sông Hậu, quanh khu ngã ba sông trước Châu Đốc (tỉnh An Giang), nơi nhiều gia đình vừa ở vừa nuôi cá trong lồng ngay dưới sàn nhà. Khách đến thăm thường đi đò từ bến ven sông, ghé một nhà bè có đón khách, xem cách cho cá ăn, nghe chủ nhà kể chuyện sống trên nước. Một chuyến thăm mất chừng một đến hai giờ; đi buổi sáng là đẹp và mát nhất.

Nhà bè là gì

Nhà bè là ngôi nhà dựng trên một khung nổi, ngày xưa làm bằng tre, gỗ, thùng phuy, nay nhiều nhà dùng phao nhựa, khung sắt. Phía dưới sàn, giữa các phao, là lồng nuôi cá chìm trong nước sông. Nhà neo vào cọc hoặc dây cáp, nổi lên xuống theo con nước. Gia đình sống ngay trên đó: có gian thờ, chỗ ngủ, bếp, hiên phơi đồ, có khi cả chậu cây, lồng chim.

Người miền Tây nuôi cá bè từ nhiều chục năm, Châu Đốc là một trong những nơi nghề này lâu đời và tập trung nhất. Ở đây sông Hậu rộng, nước chảy đều, hợp với các loài cá nuôi lồng. Đời sống làng bè là đời sống của người gắn với dòng sông cả ngày lẫn đêm.

Đến làng bè bằng đò

Làng bè chỉ đến được bằng đường sông. Từ các bến ven sông ở Châu Đốc, có đò, xuồng máy đưa khách ra. Nhiều nơi lưu trú ở Châu Đốc có thể giới thiệu người chở đò quen; cũng có thể hỏi ở bến.

• Thoả thuận trước lộ trình: ghé mấy nhà bè, đi bao lâu, có vòng qua cồn hay làng Chăm bên kia sông không.
• Mặc áo phao suốt chuyến, kể cả khi đứng trên nhà bè.
• Ngồi giữa đò, không đứng khi đò đang chạy hay đang cập bè.
• Không đi khi trời giông, gió mạnh; sông Hậu đoạn này rộng, sóng lên nhanh.

Kết hợp với chuyến thăm hai bờ sông

Một buổi sáng có thể nối làng bè với làng Chăm ở bờ bên kia sông Hậu. Đi làng bè trước khi nắng lên, rồi qua bờ bên kia thăm làng Chăm khi đã mặc trang phục kín đáo. Bài về làng Chăm Châu Giang trong chuyên mục này nói kỹ những điều cần giữ khi vào làng.

Lên một nhà bè: làm khách trên nước

Nhà bè là nhà ở và là nơi làm ăn. Có nhà quen đón khách, có nhà không. Người chở đò thường biết nhà nào sẵn lòng; đừng tự cập vào nhà bè bất kỳ.

1. Chờ chủ nhà hoặc người chở đò ra hiệu mới bước lên. Sàn bè có thể chênh với mạn đò.
2. Bước chậm, bám tay vịn, vì sàn ván thường ướt.
3. Đi đúng lối chủ nhà chỉ, thường là hiên và khu lồng cá được mở cho khách xem.
4. Không vào gian ở, gian thờ nếu không được mời.
5. Hỏi trước khi chụp ảnh chủ nhà, trẻ nhỏ, bàn thờ.

Nếu đi theo đoàn đông, chia ra nhiều đò nhỏ, mỗi đò ghé một nhà khác nhau, để không dồn quá nhiều người lên một sàn bè cùng lúc.

Đi cùng người lớn tuổi

Lên xuống từ đò sang bè là đoạn khó nhất với người lớn tuổi, vì hai mặt sàn chênh nhau và chòng chành. Nhờ người chở đò giữ đò sát bè, có người đỡ một tay, bước chậm. Người có khó khăn đi lại có thể ngồi trên đò, ngắm làng bè từ mặt nước mà không cần lên bè; như vậy vẫn thấy được nhịp sống ở đây. Mùa nắng, đò nên có mui che; mang nước và quạt tay.

Xem cho cá ăn, hỏi chuyện nghề

Khoảnh khắc khách hay nhớ là lúc chủ nhà rải thức ăn, mặt lồng cá như sôi lên. Đẹp, nhưng nên nhớ đó là một phần công việc và tài sản của gia đình.

Câu hỏi hay để mở chuyện: "Mùa nước lớn nhà mình phải làm gì cho bè?", "Con nhà mình đi học bằng gì?", "Nhà mình sống trên bè mấy đời rồi?". Chủ nhà bè thường có nhiều chuyện về dòng sông: những đêm gió lớn phải thức canh dây neo, những mùa cá chết vì nước đổi, những lần dời bè.

Đời sống trên sông: những thứ nên để ý

Ngồi trên đò đi chậm giữa làng bè, khách sẽ thấy cả một nhịp sống:

• Xuồng bán hàng rong ghé từng nhà bè, bán rau, bán đồ khô, bán nước đá.
• Trẻ em đi học bằng xuồng, mặc áo trắng, có người lớn chèo.
• Phụ nữ giặt giũ, rửa rau trên hiên bè.
• Chậu cây, giàn hoa nhỏ trên sàn; có nhà còn nuôi gà, chó trên bè.
• Đèn sáng ban đêm, tiếng máy bơm, tiếng radio từ nhà này sang nhà kia.

Những cảnh ấy là đời sống riêng của các gia đình. Ngắm từ đò, chụp từ xa, không quay cận mặt người khi chưa xin phép.

Giữ sông sạch

Người làng bè sống nhờ nước sông. Nước bẩn, cá bệnh, cả nhà mất mùa. Khách chỉ ghé một giờ nhưng có thể để lại thứ ở lại rất lâu.

• Không vứt bất cứ thứ gì xuống sông: chai, túi, vỏ hạt, đầu lọc thuốc lá.
• Mang theo túi đựng rác, mang rác về bờ.
• Không đổ nước rửa, dầu ăn, nước ngọt thừa xuống sông.
• Không dùng loa, không hát lớn trên đò khi đi qua làng.

Đi mùa nào

Làng bè có quanh năm. Mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 4, sông êm, trời ít mưa, dễ đi nhất. Mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 11, đi buổi sáng để tránh mưa giông chiều. Từ khoảng tháng 8 đến tháng 11 là mùa nước lớn, nước sông chảy mạnh, có nhiều lục bình, cây trôi; đó là chuyện của mùa nước nổi, chỉ nhắc ở đây. Mùa này nên hỏi người chở đò trước và chỉ đi khi họ thấy an toàn.

Châu Đốc vào mùa lễ hội ở khu núi Sam, nhất là dịp đầu năm và quanh tháng Tư âm lịch, rất đông khách; muốn đi làng bè thong thả, tránh những ngày cao điểm ấy.

Đồ nên mang theo

Túi chống nước cho điện thoại, mũ có dây, kem chống nắng, áo mưa mỏng, túi đựng rác. Giày dép có quai hậu, đế bám để đi trên sàn bè ướt. Không mang đồ đạc cồng kềnh lên đò nhỏ.

Góc nhìn hôm nay

Nghề nuôi cá bè đang thay đổi: nhiều gia đình chuyển lên bờ, nhiều bè được thay bằng ao nuôi trên đất, quy định về vùng nuôi trên sông ngày càng chặt. Làng bè Châu Đốc vì thế không còn đông như trước, và có thể sẽ còn thu hẹp. Đi thăm làng bè hôm nay là nhìn một lối sống trên nước mà con cháu các gia đình ấy có thể sẽ không tiếp tục. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các bài nghiên cứu về nghề nuôi cá lồng bè ở đồng bằng sông Cửu Long, và hỏi chính người làng bè về những gì họ đã thấy đổi thay.