Lòng hiếu khách miệt vườn Nam Bộ thể hiện rõ nhất qua ba thứ: lời mời ở lại ăn cơm, cái võng mắc sẵn dưới hiên, và chén rượu mời trong bữa. Làm khách nhà người miền Tây cho trọn tình là nhận lời mời khi có thể, ăn uống tự nhiên, từ chối rượu bằng lời rõ ràng từ đầu bữa nếu không uống được, và cảm ơn bằng những điều cụ thể. Người miền Tây không cần khách khách sáo; họ cần khách thật lòng.
"Ở lại ăn cơm đã": lời mời không phải xã giao
Ở nhiều nơi, lời mời "ở lại ăn cơm" là câu nói lịch sự cuối buổi. Ở miệt vườn, câu ấy thường là thật. Chủ nhà đã tính sẵn, có khi đã bắt nồi cơm, làm thêm con cá từ lúc khách mới đến. Khách đứng dậy về vội có thể làm chủ nhà hụt hẫng.
- Nếu ở lại được, nhận lời vui vẻ, hỏi có cần phụ gì không.
- Nếu không ở được, nói rõ lý do ngay từ lúc đến ("Hôm nay con ghé chút, chiều phải về kịp xe"), để chủ nhà khỏi chuẩn bị.
- Nếu đã lỡ chuẩn bị, cố ở lại ăn một chút, dù ít, rồi xin phép.
Lời mời thứ hai, thứ ba là bình thường. Đừng nghĩ chủ nhà ép; đó là cách người ta bày tỏ "nhà mình mừng có khách".
Một điều nữa: đến nhà người miền Tây, chủ nhà hay rót sẵn ly trà đá. Uống ly trà ấy, ngồi xuống ghế chủ mời, hỏi thăm sức khoẻ người già trong nhà trước rồi mới nói chuyện mình. Đó là phép đầu tiên của người làm khách ở đây.
Xưng hô kiểu miền Tây: gọi theo thứ
Người Nam Bộ hay gọi nhau theo thứ tự sinh trong nhà: chú Ba, cô Tư, dì Sáu, anh Bảy. Một điểm khác với miền Bắc là người con đầu lòng thường được gọi là Hai chứ không phải Cả; vì sao như vậy thì có nhiều cách giải thích, chưa có câu trả lời duy nhất.
Khi đến nhà, nghe người nhà gọi nhau thế nào thì gọi theo. Không biết thì hỏi: "Dạ, con gọi chú là chú mấy ạ?" Câu hỏi ấy được người miền Tây quý, vì cho thấy khách muốn gần gũi. Chuyện xưng hô họ hàng nói chung là đề tài riêng, ở đây chỉ nhắc.
Cái võng và giờ nghỉ trưa
Trong nhà miền Tây, võng là đồ dùng hằng ngày: mắc ở hiên, ở gốc cây, ở gian bên. Sau bữa trưa, chủ nhà thường chỉ cái võng cho khách: "Nằm nghỉ chút đi, trưa nắng lắm." Đó là lời mời thật, không phải khách sáo.
- Nằm võng chủ nhà chỉ, không tự lấy võng của người lớn tuổi trong nhà.
- Nằm ngay ngắn, không đung đưa quá mạnh, nhất là võng mắc ở cột nhà cũ.
- Giữ yên lúc người nhà nghỉ trưa; nói chuyện điện thoại thì ra xa.
- Trẻ nhỏ nằm võng cần có người lớn bên cạnh.
Với khách thành phố, buổi trưa nằm võng nghe gió vườn thường là ký ức lâu nhất của chuyến đi.
Ngủ lại nhà người quen ở miệt vườn
Nhiều khi lời mời không dừng ở bữa cơm mà là "ở lại một đêm, mai hẵng về". Nếu nhận lời, khách nên nhớ:
- Báo cho chủ nhà giờ giấc của mình: mấy giờ ngủ, mấy giờ phải đi.
- Hỏi nhà tắm, nhà vệ sinh ở đâu, dùng nước thế nào; nhiều nhà dùng nước mưa, nước giếng, cần tiết kiệm.
- Ngủ chỗ chủ nhà dọn, không đòi đổi.
- Dậy sớm cùng nhà; người miệt vườn thường dậy từ năm giờ sáng.
- Gấp mùng, xếp chiếu gọn trước khi đi.
Ngủ lại một đêm thường là lúc nghe được nhiều chuyện nhất: chuyện vườn, chuyện con cháu đi xa, chuyện những năm nước lớn.
Chén rượu mời và cách từ chối khéo
Bữa cơm đông người ở miền Tây hay có rượu. Chủ nhà mời rượu là để vui, để thân. Nhưng không ai buộc phải uống. Từ chối được, chỉ cần từ chối cho rõ ràng và đúng lúc.
| Tình huống | Câu nói gợi ý |
|---|---|
| Phải lái xe về | "Dạ, con chạy xe về, không uống được, con xin ly trà thay." |
| Lý do sức khoẻ | "Dạ, con đang uống thuốc, bác sĩ dặn kiêng, chú thông cảm." |
| Không uống rượu | "Dạ, con không biết uống, con xin nâng ly nước mừng chú." |
| Đã uống đủ | "Dạ, con xin dừng ở đây, để còn ngồi nói chuyện với chú lâu." |
Vài điều giúp lời từ chối dễ được nhận:
- Nói từ đầu bữa, trước khi rót ly đầu tiên. Uống vài ly rồi mới từ chối khó hơn nhiều.
- Vẫn nâng ly bằng nước, trà, cùng mọi người.
- Không giảng giải về tác hại của rượu trong bữa của người ta.
- Nhờ người quen trong nhà nói giúp nếu chủ nhà mời quá nhiều.
Luật giao thông Việt Nam cấm điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn. Đây là lý do chính đáng nhất, và người miền Tây hiểu.
Ăn uống trong bữa cơm miệt vườn
Bữa cơm thường là món nhà: cá kho, canh chua, rau vườn, mắm. Chủ nhà hay gắp đồ ăn cho khách, có khi gắp liên tục.
- Nhận miếng gắp, ăn, cảm ơn. Ăn không hết thì nói nhẹ: "Dạ, con no rồi, để con ăn từ từ."
- Khen món cụ thể: "Canh chua bông điên điển ngon quá cô." Khen chung chung nghe xã giao.
- Không chê mặn, chê ngọt; món miền Tây thường ngọt hơn khẩu vị miền Bắc.
- Không ăn được món nào (mắm, đồ sống) thì lặng lẽ không gắp, không bình luận.
- Ăn xong, xin phụ dọn; chủ nhà từ chối thì thôi, không giành.
Lệ ngồi mâm và lời chúc trong bữa cỗ là đề tài riêng; bữa cơm nhà ở miền Tây thường thoải mái hơn nhiều.
Khi chủ nhà gói đồ cho mang về
Lúc về, chủ nhà miệt vườn hay hái trái, gói rau, có khi bắt cả con gà cho khách. Từ chối hết làm chủ nhà buồn; nhận hết thì có khi không mang nổi. Cách khéo là nhận một phần, nói rõ đường xa: "Dạ, con xin chút trái về cho mấy đứa nhỏ, nhiều quá con mang không nổi." Muốn đáp lễ bằng quà lần sau thì hỏi người nhà trước xem nên mang gì.
Cảm ơn sau chuyến thăm
Người miền Tây không đòi khách cảm ơn bằng lời hoa mỹ, nhưng rất nhớ những khách biết nghĩa. Vài cách cảm ơn cụ thể:
- Về tới nơi, gọi điện báo bình an. Người già ở quê hay lo khách đi đường.
- Gửi ảnh chụp chung, ảnh vườn, ảnh bữa cơm cho chủ nhà.
- Nhắc lại một chi tiết: "Con về kể cả nhà nghe vụ chú chèo xuồng." Chi tiết làm lời cảm ơn thật.
- Quay lại thăm khi có dịp, dù chỉ ghé ngang.
- Không đưa tiền trả cho bữa cơm nhà khi chủ nhà mời như khách; điều đó có thể làm họ tự ái.
Góc nhìn hôm nay
Người ta hay nói người miền Tây "hào sảng", nhưng sự hào sảng ấy dựa trên một điều đơn giản: coi khách như người nhà. Đáp lại bằng sự thật lòng, không khách sáo, không lợi dụng, là cách làm khách đúng nhất. Ai muốn hiểu thêm về tính cách và nếp sống người miền Tây có thể đọc các tác phẩm của Sơn Nam, người đã viết rất nhiều về đất và người miệt vườn.
Câu hỏi thường gặp
Người miền Tây mời ở lại ăn cơm có phải xã giao không?
Thường là mời thật, nhiều khi chủ nhà đã chuẩn bị sẵn. Nếu không ở lại được, nên nói rõ lý do ngay từ lúc đến để chủ nhà khỏi nấu thêm.
Từ chối rượu ở miền Tây thế nào cho khéo?
Nói rõ từ đầu bữa, trước ly đầu tiên, với lý do cụ thể như phải lái xe hay đang uống thuốc. Vẫn nâng ly nước hoặc trà cùng mọi người.
Vì sao người miền Nam gọi con cả là Hai?
Ở Nam Bộ, người con đầu lòng thường được gọi là Hai thay vì Cả. Có nhiều cách giải thích về tục này, chưa có câu trả lời duy nhất.
Có nên trả tiền bữa cơm khi được mời ăn ở nhà người miền Tây?
Không nên đưa tiền khi chủ nhà mời như khách, vì có thể làm họ tự ái. Cảm ơn bằng lời cụ thể, gọi điện báo bình an và quay lại thăm khi có dịp.
Chủ nhà gói đồ cho mang về thì sao?
Nhận một phần và nói rõ đường xa không mang được nhiều. Từ chối hết có thể làm chủ nhà buồn.
