Đi thăm làng cổ có người đang sống: những điều nên giữ

Đi thăm làng cổ có người đang sống, điều cần nhớ trước nhất là: nhà cổ là nhà ở, sân là chỗ làm việc, ngõ là lối đi của người làng. Khách nên gõ cửa và xin phép trước khi bước vào bất cứ khoảng sân nào, tránh giờ nghỉ trưa và giờ cơm, không trèo tường, leo mái hay bước qua đồ đang phơi để chụp ảnh, nói nhỏ, mang rác về, và mua đồ của chính người làng. Những việc nhỏ ấy quyết định làng có còn muốn đón khách hay không.

Làng cổ không phải bảo tàng: ba điều cần hiểu trước khi đến

Các làng cổ Bắc Bộ như Đường Lâm, Cự Đà, làng Cựu, Đông Ngạc khác một khu di tích đóng cửa ở chỗ: người ta vẫn sống trong đó. Điều này dẫn đến ba thực tế mà khách hay quên:

1. Chủ nhà không có nghĩa vụ tiếp khách. Danh hiệu di tích không biến ngôi nhà thành chỗ công cộng. Nhà nào mở cửa đón khách là do chủ nhà muốn; nhà nào đóng cửa là quyền của họ.
2. Cái "cổ" khách thấy đẹp thì người ở thấy bất tiện. Nhà tối, ẩm, chật, sửa không dễ. Khen nhà cổ trước mặt chủ nhà thì được, nhưng đừng kèm "ở thế này mới thích".
3. Đời sống làng đi trước ảnh chụp. Đám cưới, đám giỗ, mùa gặt, sân phơi, giờ trẻ đi học – tất cả đều được ưu tiên hơn nhu cầu chụp ảnh của khách.

Xin phép thế nào cho tự nhiên

Nhiều người ngại hỏi vì sợ bị từ chối, nên cứ thế đi thẳng vào sân. Thật ra hỏi rất đơn giản, và người làng gần như luôn trân trọng khách biết hỏi. Ba bước:

1. Dừng ở cổng, không bước qua ngưỡng. Nếu có người trong sân, chào trước: "Cháu chào bác ạ."
2. Nói mình là ai, muốn gì: "Bọn cháu ở Hà Nội về thăm làng, nhà mình có cho khách xem một chút được không ạ?"
3. Đọc nét mặt. Nếu chủ nhà mời vào, cảm ơn rồi đi theo sau. Nếu chủ nhà ngập ngừng, bận, hoặc nói "nhà đang có việc", cảm ơn và đi tiếp, không nài.

Khi trong sân không có ai, đừng gọi to hay gõ mạnh vào cổng. Người trong nhà có thể đang nghỉ, đang ốm. Nhà không có người tiếp thì coi như hôm nay không vào.

Giờ nào nên đến, giờ nào nên tránh

Làng quê Bắc Bộ có nhịp riêng, khác thành phố. Bảng dưới đây là nhịp chung của nhiều làng, mỗi nơi có thể xê dịch một chút:

Ngày rằm, mồng một âm lịch, ngày giỗ, ngày lễ của làng thì nhiều nhà bận cúng lễ. Đó là lúc làng đẹp nhất nhưng cũng là lúc khách nên lùi lại xa nhất.

Những việc tuyệt đối không làm

• Trèo tường, leo mái, đứng lên thành giếng để chụp ảnh từ trên cao. Tường cũ có thể đổ, mái ngói vỡ là chủ nhà phải lợp lại.
• Bước qua hoặc giẫm lên đồ đang phơi: thóc, tương, miến, chè lam, củi, quần áo.
• Chạm vào đồ thờ: bát hương, hoành phi, câu đối, ảnh thờ.
• Mở cửa buồng, ngăn kéo, tủ khi được mời vào gian ngoài.
• Viết, khắc tên lên tường, cột, cây.
• Nhặt mảnh ngói, viên gạch, mảnh vữa làm kỷ niệm.
• Chụp ảnh người đang tắm giặt, đang làm lễ, đang ốm, trẻ em khi bố mẹ chưa đồng ý.
• Bật loa, gọi to, cãi nhau, hút thuốc trong sân nhà người khác.

Chụp ảnh ở làng cổ: một số nguyên tắc riêng

Chụp ảnh là lý do nhiều người đến làng cổ. Không cần bỏ máy ảnh, chỉ cần chụp có ý tứ:

• Đứng ở lối công cộng (đường làng, bờ ao, sân đình) khi chụp nhà người khác.
• Chân máy, đèn, phông: hỏi trước khi dựng ở ngõ hẹp; đừng chặn lối quá vài phút.
• Đoàn chụp ảnh cưới, kỷ yếu: nên liên hệ trước với người trông coi đình, chùa hoặc trưởng thôn, đi ngày thường, không chiếm một góc quá lâu.
• Thiết bị bay chụp ảnh: tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi chính quyền địa phương trước; nhiều người làng không thích có vật bay trên mái nhà mình.
• Khi đăng ảnh: không ghi rõ số nhà, không đăng ảnh trẻ em hay người già có thể nhận ra mặt nếu chưa xin phép.

Đi với trẻ nhỏ và người cao tuổi

Làng cổ hợp cho cả nhà, nhưng có vài rủi ro riêng:

• Giếng, ao, bến sông thường không có rào. Trẻ dưới mười tuổi phải nằm trong tầm tay người lớn khi đi gần nước.
• Bậc đá, sân gạch trơn khi ẩm, nhất là mùa nồm. Người cao tuổi nên mang giày đế bám, đi chậm, có người dìu ở bậc cao.
• Chó nhà: nhiều nhà nuôi chó giữ nhà. Không trêu, không chạy, không tự mở cổng có chó.
• Ong, kiến làm tổ ở cây cổ thụ, mái cũ. Không chọc, không để trẻ ném đá lên cây.

Có sự cố về sức khoẻ, gọi cấp cứu 115 và nhờ người làng chỉ đường đến trạm y tế gần nhất.

Khi bị từ chối hoặc gặp chuyện không vui

Không phải chuyến thăm nào cũng suôn sẻ. Có khi khách bị một cụ nói gắt vì đứng chắn cổng, có khi một nhà đề biển "không tiếp khách", có khi người làng hỏi han kỹ đến mức khách thấy khó chịu. Vài cách xử lý cho êm:

• Xin lỗi trước, giải thích sau, kể cả khi thấy mình không sai hẳn. Một câu "cháu xin lỗi, cháu không biết" làm dịu hầu hết mọi chuyện.
• Tôn trọng biển "không tiếp khách". Đó thường là kết quả của nhiều lần bị làm phiền trước đó, không phải sự khó tính.
• Trả lời thật khi được hỏi mình là ai, đến làm gì. Ở làng, hỏi là cách người ta làm quen và giữ an toàn cho xóm.
• Không tranh cãi trên mạng sau chuyến đi về chuyện bị đối xử thế nào; nếu có điều thật sự cần phản ánh, báo với ban quản lý di tích hoặc ủy ban xã, phường.

Làm gì để chuyến thăm có ích cho làng

Khách đi thăm làng cổ có thể để lại nhiều hơn dấu giày:

• Mua đồ ở chính nhà làm ra chứ không ở quầy bán hàng mang từ nơi khác đến.
• Ăn một bữa cơm ở nhà dân nhận nấu, nếu có.
• Thuê người làng dẫn đường nếu làng có người làm việc này; họ kể được những chuyện không có trên biển giới thiệu.
• Góp công đức ở đình, chùa tuỳ tâm, bỏ vào hòm công đức chứ không đưa tay cho người trông coi.
• Gửi lại ảnh cho gia đình đã tiếp mình. Với nhiều cụ, một tấm ảnh in ra của chính ngôi nhà mình là món quà quý.

Chuyện làng cổ đang thay đổi ra sao và du lịch giúp được gì cho việc giữ làng có bài riêng trong danh mục này.