Alberobello (Ý): nhà trulli mái nón đá và giả thuyết thuế nhà

Alberobello là thị trấn nhỏ ở vùng Puglia, miền nam nước Ý, nổi tiếng với hơn một nghìn ngôi nhà trulli: tường đá vôi quét trắng, mái hình nón xếp bằng phiến đá xám, đỉnh có chóp nhỏ. Năm 1996, quần thể trulli Alberobello được UNESCO ghi danh di sản thế giới. Điều làm trulli đặc biệt là kỹ thuật xếp đá khô không dùng vữa; một giả thuyết phổ biến cho rằng người xưa xây như vậy để dễ dỡ nhà khi có người đến thu thuế — nhưng đó chỉ là giả thuyết. Đi thăm Alberobello nên đi bộ hai khu trulli vào sáng sớm, và nếu được thì ngủ một đêm trong một ngôi trullo.

Alberobello ở đâu

Thị trấn nằm trong thung lũng Itria, vùng đồi trồng ô liu và nho ở phía đông nam thành phố Bari. Từ Bari đi tàu địa phương hoặc xe hơi khoảng một giờ. Quanh vùng còn những thị trấn trắng như Locorotondo, Cisternino, Martina Franca, và hàng nghìn trulli rải rác giữa đồng ô liu — không chỉ riêng Alberobello mới có.

Alberobello gồm phần thị trấn bình thường và hai khu trulli dày đặc: Rione Monti trên sườn đồi phía nam, đông khách, nhiều trulli thành cửa hàng; và Aia Piccola phía đông, nhỏ hơn, phần lớn vẫn là nhà ở, yên tĩnh hơn hẳn.

Trullo được xây thế nào

Một ngôi trullo truyền thống có mặt bằng gần vuông hoặc tròn, tường đá vôi dày, quét vôi trắng. Phần mái là chỗ đặc biệt nhất:

• Lớp trong: các vòng đá xếp chồng, mỗi vòng thu nhỏ dần vào trong, tạo thành một vòm nhọn — đá đỡ đá, không cần vữa.
• Lớp ngoài: những phiến đá vôi mỏng màu xám, xếp nghiêng như vảy để nước mưa chảy ra ngoài.
• Đỉnh mái: một chóp đá trang trí, mỗi nhà một kiểu: tròn, nhọn, hình đĩa.
• Máng nước: nước mưa từ mái được dẫn xuống bể chứa dưới nhà — ở vùng đá vôi khô hạn này, nước mưa là nguồn nước quý.

Tường dày và mái đá giúp nhà mát vào mùa hè nóng gắt, ấm vào mùa đông. Mỗi trullo thường là một gian; nhà lớn hơn được ghép bằng nhiều trullo nối nhau, mỗi mái nón ứng với một phòng.

Giả thuyết thuế nhà: nói cho đúng

Câu chuyện hay được kể nhất ở Alberobello là: vùng đất này xưa thuộc quyền của các bá tước địa phương, họ muốn khai hoang, đưa nông dân đến ở nhưng không muốn nộp thuế cho triều đình Naples về những khu định cư mới. Vì vậy nông dân được bảo xây nhà bằng đá khô, không vữa, để khi có quan thanh tra đến, nhà có thể dỡ đi nhanh chóng, và trên giấy tờ, chỗ đó không có làng.

Đây là một giả thuyết, được kể rộng rãi và có lý ở chỗ phù hợp với cách quản lý đất đai thời ấy, nhưng không phải là sự thật đã được chứng minh trọn vẹn. Có những lý giải khác đơn giản hơn: vùng này đá vôi nằm ngay trên mặt đất, dọn ruộng là có đá, và kỹ thuật xếp đá khô đã có từ rất lâu ở nhiều vùng Địa Trung Hải; dựng nhà bằng đá khô là cách tự nhiên nhất với vật liệu sẵn có. Có thể cả hai cùng đúng một phần. Khi kể cho trẻ con hay bạn bè, nói rõ: "người ta cho rằng", chứ không phải "vì thế mà".

Cuối thế kỷ 18, Alberobello được công nhận là thị trấn tự do, không còn thuộc quyền lãnh chúa; từ đó người dân bắt đầu xây nhà kiên cố bằng vữa như bình thường.

Những biểu tượng vẽ trên mái

Đi trong Rione Monti, khách sẽ thấy trên nhiều mái nón có những biểu tượng vẽ bằng vôi trắng: hình trái tim, cây thánh giá, mặt trời, những dấu hiệu khó đoán nghĩa. Người ta giải thích chúng theo nhiều cách: biểu tượng tôn giáo Ki-tô, dấu hiệu cầu may, ký hiệu dân gian cổ. Không có cách đọc duy nhất, và nhiều biểu tượng hôm nay là vẽ lại, vẽ thêm cho đẹp. Cứ ngắm như một lớp trang trí dân gian, đừng tin một tấm bảng nào nói "nghĩa chính xác là…".

Đi một vòng gợi ý

1. Sáng sớm ở Rione Monti, trước khi các cửa hàng mở: đi lên con dốc chính, rẽ vào ngõ ngang, nhìn mái nón xếp lớp.
2. Nhà thờ xây theo kiểu trullo trên đỉnh dốc Rione Monti — một công trình đầu thế kỷ 20, cho thấy hình dáng trulli được dùng cả ở công trình lớn.
3. Sang Aia Piccola: đi chậm, nói nhỏ, vì đây là khu dân ở.
4. Ghé trullo hai tầng lớn nhất thị trấn, nay là bảo tàng nhỏ, xem bên trong một ngôi nhà trulli của gia đình khá giả xưa.
5. Chiều: ra điểm nhìn ở rìa khu trulli khi nắng chiều đánh vàng mái đá.

Lên mái nhìn và chuyện mua sắm

Ở Rione Monti, một số cửa hàng mời khách lên sân thượng phía sau để nhìn bao quát mái nón. Chỉ lên khi được mời, theo đúng lối cầu thang của nhà, và không bước ra ngoài phần sân được rào; mái đá xếp khô không phải chỗ để đứng, một phiến đá xô lệch là nước mưa ngấm vào cả vòm.

Đồ bán trong khu trulli có loại làm tại vùng (đồ gốm, khăn dệt, dầu ô liu, đồ ăn khô) và có loại lưu niệm sản xuất hàng loạt. Hỏi rõ món nào làm ở thung lũng Itria; mua của người làm ra là cách để tiền ở lại với những gia đình còn giữ trulli. Không nhặt đá, phiến lợp rơi quanh nhà làm kỷ niệm — mỗi phiến là một phần của mái nhà ai đó.

Ngủ trong trullo

Nhiều trulli đã được sửa lại thành chỗ nghỉ cho khách. Ở trong một ngôi trullo là cách hiểu nó rõ nhất: tường dày tắt tiếng ồn, trần vòm cao nhọn, phòng mát dù ngoài trời nắng. Vài điều cần biết:

• Phòng thường nhỏ, cửa sổ nhỏ, có chỗ hơi ẩm; người cần nhiều ánh sáng nên chọn trullo có sân.
• Bậc cửa, trần ở hốc tường thấp — người cao để ý đầu.
• Khu trulli là khu dân cư: giữ yên lặng buổi tối, nhất là ở Aia Piccola.

Mùa nào đi

Góc nhìn hôm nay

Alberobello là một ví dụ rõ về chuyện một kiểu nhà nông dân nghèo trở thành di sản thế giới. Trulli xưa là nhà của người làm ruộng, chuồng gia súc, kho chứa ngoài đồng — không ai nghĩ đó là kiến trúc đáng giữ. Điều này gợi một câu hỏi cho làng Việt: những ngôi nhà đá ong, nhà trình tường, nhà tranh vách đất ở quê ta đang bị đập đi vì "cũ, nghèo", liệu có phải là những trulli của mai sau?

Muốn đọc thêm, trang UNESCO có mô tả ngắn gọn về kỹ thuật xây trulli; bảo tàng nhỏ trong trullo hai tầng ở thị trấn trưng bày đồ dùng gia đình xưa.