Việt kiều về thăm quê cần chuẩn bị ba nhóm việc: giấy tờ nhập cảnh (tuỳ đang mang hộ chiếu Việt Nam hay hộ chiếu nước ngoài), việc khai báo lưu trú khi ngủ lại nhà họ hàng, và tâm thế gặp một quê nhà đã đổi khác — từ tên xã, con đường đến những người thân đã già đi hoặc không còn. Quy định nhập cảnh thay đổi theo từng thời kỳ, nên trước mỗi chuyến đi cần kiểm tra lại tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc trang thông tin chính thức về xuất nhập cảnh.
Giấy tờ nhập cảnh: hộ chiếu nào thì thủ tục đó
Điều quyết định thủ tục là cuốn hộ chiếu dùng để nhập cảnh, không phải việc mình là người gốc Việt hay không.
| Trường hợp | Thủ tục thường gặp | Cần kiểm thêm |
|---|---|---|
| Mang hộ chiếu Việt Nam còn hạn | Nhập cảnh như công dân Việt Nam, không cần thị thực | Hạn hộ chiếu; nếu đã hết hạn, liên hệ cơ quan đại diện để cấp mới trước chuyến đi |
| Mang hộ chiếu nước ngoài, thuộc diện miễn thị thực theo quốc tịch | Nhập cảnh không cần thị thực trong số ngày cho phép | Danh sách nước được miễn và số ngày lưu trú thay đổi theo từng giai đoạn |
| Mang hộ chiếu nước ngoài, có giấy miễn thị thực dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài | Nhập cảnh nhiều lần trong thời hạn giấy, mỗi lần được ở một thời gian dài hơn thị thực du lịch thông thường | Thời hạn giấy, thời gian mỗi lần lưu trú, giấy tờ chứng minh gốc Việt hoặc quan hệ vợ, chồng, con |
| Mang hộ chiếu nước ngoài, không thuộc diện miễn | Xin thị thực điện tử hoặc thị thực tại cơ quan đại diện | Thời hạn thị thực, số lần nhập cảnh, cửa khẩu được dùng |
Những con số cụ thể — ở được bao nhiêu ngày, giấy có hạn bao lâu — là phần hay thay đổi nhất, nên bài này cố ý không ghi. Cách chắc nhất là kiểm tra trước chuyến đi vài tuần và giữ bản chụp mọi giấy tờ trong điện thoại lẫn một bản giấy để riêng.
Giấy tờ nên mang theo ngoài hộ chiếu
- Bản sao giấy khai sinh, giấy tờ cũ có ghi quê quán, nếu còn — có ích khi làm giấy miễn thị thực, khi hỏi về gia phả, đất đai.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình (giấy kết hôn, khai sinh của con) nếu đi cùng vợ, chồng, con mang quốc tịch khác.
- Bảo hiểm du lịch có phần chi phí y tế, vì chi phí khám chữa bệnh có thể không được bảo hiểm ở nước sở tại chi trả.
- Đơn thuốc của bác sĩ cho các thuốc đang dùng thường xuyên, kèm tên hoạt chất bằng tiếng Anh.
Ngủ lại nhà họ hàng: ai khai báo lưu trú
Đây là việc nhiều gia đình ở quê không rõ, và cũng là việc dễ gây phiền nhất nếu bỏ qua.
- Nhập cảnh bằng hộ chiếu nước ngoài: người Việt mang quốc tịch nước ngoài được coi là người nước ngoài khi làm thủ tục cư trú. Theo luật về nhập cảnh, xuất cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam, nơi khách ngủ lại — kể cả nhà dân — phải khai báo tạm trú với công an trong thời hạn ngắn sau khi khách đến. Người khai thường là chủ nhà.
- Nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam: là công dân Việt Nam, việc ở lại nhà người thân được thông báo lưu trú theo Luật Cư trú 2020, như bất kỳ người trong nước nào đi xa về.
Cách khai báo cụ thể (trực tiếp tại công an xã, qua mạng, qua ứng dụng) và thời hạn chính xác nên hỏi công an xã nơi quê ngay khi về. Họ hàng ở quê thường quen với khách trong nước, có khi không biết khách mang hộ chiếu nước ngoài cần khai theo cách khác — người về nên chủ động nhắc.
Quê đã khác thế nào: chuẩn bị tâm thế
Người đi xa hai ba chục năm thường mang theo trong đầu một quê nhà "đứng yên" ở năm mình rời đi. Về đến nơi, vài thay đổi có thể làm chạnh lòng:
| Điều thường gặp | Nên chuẩn bị gì |
|---|---|
| Tên xã, tên tỉnh đã đổi sau sắp xếp năm 2025; không còn cấp huyện | Tra tên mới trước khi về, ghi cả tên cũ lẫn tên mới vào sổ tay |
| Nhà cũ đã bán, phá đi xây lại, hoặc bỏ hoang | Hỏi trước người thân, đừng để đứng trước cổng mới biết |
| Người thân đã mất trong những năm xa | Xin danh sách những người đã khuất để ra mộ thắp hương |
| Đường làng bê tông, ruộng thành khu dân cư | Nhờ người lớn chỉ lại những mốc cũ: giếng, cây đa, đình |
| Thế hệ trẻ trong họ không biết mình là ai | Mang ảnh cũ, kể chuyện của cha mẹ mình hồi ở làng |
Cảm giác lạc lõng, chênh vênh khi về quê — cái mà nhiều người gọi là sốc văn hoá ngược — có những bài riêng ở chuyên mục khác. Ở đây chỉ nhắc: cảm giác đó bình thường, và thường dịu đi sau vài ngày.
Gặp lại họ hàng sau nhiều năm
Với người Việt ở nước ngoài, họ hàng trong nước có thể là cả một mạng lưới chưa từng gặp: con của anh chị em họ, cháu chắt ra đời sau khi mình đi. Một vài điều giúp những buổi gặp đầu tiên ấm áp:
- Nhờ một người làm "đầu mối". Một người anh, người chị họ ở quê lo sắp lịch thăm, dẫn đi chào, báo trước cho các nhà.
- Mang theo ảnh gia đình ở nước ngoài. Ảnh con cháu, ảnh nhà, ảnh cha mẹ lúc về già. Họ hàng ở quê muốn biết người đi xa sống ra sao.
- Đừng so sánh hai nơi trước mặt người ở quê. Kể về cuộc sống bên kia khi được hỏi, nhưng tránh giọng "bên đó thì…".
- Cẩn trọng chuyện tiền bạc và đất đai. Chuyện giúp đỡ, góp xây nhà thờ họ, thừa kế đất của ông bà là chuyện lớn; nên bàn kỹ trong gia đình, khi cần thì hỏi người có chuyên môn pháp luật, không hứa vội trong một bữa cơm.
- Kiên nhẫn với ngôn ngữ. Con cháu lớn lên ở nước ngoài có thể nói tiếng Việt chưa sõi. Người lớn trong nhà làm phiên dịch, và nhắc họ hàng nói chậm.
Đưa con cháu lớn lên ở nước ngoài về quê
Với nhiều gia đình, chuyến về quê đầu tiên của con là lý do chính của cả chuyến đi. Để trẻ không chỉ nhớ cái nóng và muỗi:
- Kể trước cho trẻ về ông bà, về ngôi nhà, cho xem ảnh và vị trí quê trên bản đồ.
- Dạy trẻ vài câu chào bằng tiếng Việt, cách khoanh tay chào người lớn.
- Cho trẻ một việc riêng ở quê: cho gà ăn với bà, ra đồng với ông, thắp nén hương ở bàn thờ.
- Chú ý sức khoẻ: nước uống đun sôi hoặc nước đóng chai, chống muỗi, không cho trẻ xuống ao hồ một mình. Hỏi bác sĩ ở nước sở tại về tiêm chủng trước chuyến đi.
- Sau chuyến đi, giữ liên lạc với các anh chị em họ cùng tuổi qua tin nhắn, cuộc gọi video.
Góc nhìn hôm nay
Về quê với người Việt ở xa là một chuyến đi có nhiều lớp: lớp giấy tờ, lớp đường sá, và lớp sâu nhất là gặp lại một phần đời của chính mình. Giấy tờ thì kiểm kỹ trước khi đi là xong. Lớp sâu nhất cần thời gian hơn: một buổi ra mộ ông bà, một bữa cơm ngồi lâu với người cô già, một lần đi bộ lại con đường đến trường cũ. Nhiều gia đình kể rằng chuyến về đầu tiên sau nhiều năm thường ngắn quá, và họ hứa với nhau lần sau sẽ về lâu hơn, về vào mùa ít khách hơn — tháng không có Tết, khi họ hàng rảnh rang ngồi nói chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều về thăm quê cần giấy tờ gì?
Cần hộ chiếu còn hạn và, nếu mang hộ chiếu nước ngoài, thị thực hoặc giấy tờ được miễn thị thực phù hợp. Nên mang thêm giấy tờ chứng minh gốc Việt, giấy tờ quan hệ gia đình, bảo hiểm du lịch và đơn thuốc. Quy định cụ thể cần kiểm tra lại tại cơ quan đại diện Việt Nam trước mỗi chuyến đi.
Việt kiều có cần xin visa về Việt Nam không?
Nếu nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam còn hạn thì không cần. Nếu dùng hộ chiếu nước ngoài, có thể được miễn theo quốc tịch, dùng giấy miễn thị thực dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc phải xin thị thực. Thời hạn từng loại thay đổi theo giai đoạn nên cần kiểm quy định hiện hành.
Việt kiều ở nhà người thân có phải khai báo tạm trú?
Có. Người nhập cảnh bằng hộ chiếu nước ngoài được khai báo tạm trú theo quy định cho người nước ngoài, thường do chủ nhà khai với công an. Người dùng hộ chiếu Việt Nam được thông báo lưu trú theo Luật Cư trú 2020. Hỏi công an xã nơi quê để biết cách khai cụ thể.
Về quê sau nhiều năm nên chuẩn bị tâm lý thế nào?
Hỏi trước người thân về những thay đổi: nhà cũ, người đã mất, tên xã mới. Nhờ một người ở quê làm đầu mối sắp lịch thăm, và chấp nhận cảm giác lạ lẫm những ngày đầu là chuyện bình thường.
Đưa con lớn lên ở nước ngoài về quê cần lưu ý gì?
Kể trước cho con về ông bà và quê, dạy vài câu chào, cho con một việc nhỏ để làm ở quê. Chú ý nước uống, muỗi, ao hồ, và hỏi bác sĩ về tiêm chủng trước chuyến đi.
