Làm quen lại với họ hàng ở quê sau nhiều năm xa dễ nhất khi chuẩn bị từ trước chuyến về: vẽ một sơ đồ họ hàng đơn giản cùng cha mẹ, ghi kèm vài chuyện nhỏ về từng nhà, rồi nhờ người lớn dẫn đi chào. Ở quê, người ta không chờ mình nhớ hết tên; người ta cảm động khi thấy mình nhớ một chuyện cũ, hỏi han đúng người, và chịu ngồi nghe người già kể.
Vì sao về quê lại thấy họ hàng thành "người lạ"
Người rời quê từ nhỏ theo cha mẹ ra phố, người đi học rồi đi làm xa mười mấy năm, người lớn lên ở nước ngoài — mỗi lần về, khuôn mặt nào cũng quen quen mà không gọi ra tên. Trong khi đó, người ở quê thì nhớ mình rất rõ: nhớ từ hồi còn bế, nhớ cả chuyện ngã xuống ao năm lên năm. Sự lệch nhau ấy làm cả hai bên ngượng.
Thêm một lý do nữa: họ hàng ở quê là một mạng lưới rộng hơn nhiều so với gia đình nhỏ ở phố. Một dòng họ có thể có nhiều chi, nhiều đời cùng sống trong một xóm, đám cưới đám giỗ của nhà này kéo theo cả chục nhà khác. Người ở xa không lớn lên trong mạng lưới đó nên không có "bản đồ" trong đầu.
Bước 1: vẽ sơ đồ họ hàng trước khi về
Một buổi tối trước chuyến về, ngồi với cha hoặc mẹ, lấy một tờ giấy khổ lớn và vẽ. Không cần đẹp, không cần đủ, chỉ cần đúng những nhà sẽ gặp.
- Bắt đầu từ ông bà. Ông bà nội ở giữa một nửa tờ, ông bà ngoại ở giữa nửa kia.
- Vẽ các con của ông bà. Mỗi người một ô, ghi tên, thứ tự trong nhà (con cả, con thứ…), chỗ ở hiện nay.
- Vẽ thêm một đời nữa. Con của các bác, các cô chú — tức anh chị em họ của mình — chỉ cần những người còn ở quê hoặc sẽ về dịp đó.
- Đánh dấu người đã mất bằng một ký hiệu nhỏ, để không lỡ hỏi thăm một người không còn.
- Ghi một dòng chuyện bên cạnh mỗi ô. "Bác cả từng làm hiệu trưởng trường làng", "cô út nuôi ong", "anh Hải mới có cháu nội". Một dòng thôi.
Chụp sơ đồ lại để xem trên đường về. Cách gọi từng người ra sao — bác, chú, cô, dì, cậu, mợ, và những cách gọi riêng theo vùng — là chuyện của một chủ đề khác; ở đây chỉ cần ghi đúng cách cha mẹ dặn cạnh mỗi ô.
Bước 2: hỏi cha mẹ "chuyện của từng nhà"
Tên thì dễ nhớ, chuyện mới làm nên sợi dây. Trong buổi vẽ sơ đồ, hỏi cha mẹ thêm:
- Nhà nào năm nay có chuyện vui (cưới, có cháu, con đỗ đại học)?
- Nhà nào có chuyện buồn (người ốm, người mới mất, làm ăn khó)?
- Ai từng giúp gia đình mình lúc khó? Ai đã bế mình hồi nhỏ?
- Có chuyện gì đang không vui giữa các nhà mà mình không nên nhắc?
Câu hỏi cuối cùng quan trọng nhất. Nhiều họ hàng có những khúc mắc cũ về đất đai, về chuyện chăm ông bà. Người về xa không biết, vô tình nhắc đến, có khi làm cả buổi chùng xuống.
Bước 3: đi chào có người dẫn
Về đến quê, đừng tự đi một mình ngay ngày đầu. Nhờ cha, mẹ, hoặc một người anh chị họ ở quê dẫn đi một vòng. Người dẫn giới thiệu "đây là cháu Hà, con gái út của chú Ba, ở Sài Gòn về", rồi mới đến lượt mình chào. Sau một vòng, gương mặt đã có tên, tên đã có nhà.
Đi chào thì theo thứ tự từ người lớn tuổi nhất, người trưởng họ, rồi đến các nhà khác. Mỗi nhà ngồi một lúc, uống chén nước, không cần lâu. Cha mẹ ở quê thường biết nhà nào cần ghé trước — cứ để họ chọn.
Bước 4: hỏi chuyện người già
Cách nhanh nhất để thân lại với họ hàng là ngồi nghe người già kể. Người già trong họ là cuốn sổ sống: ai là con ai, nhà thờ họ xây năm nào, cụ tổ từ đâu đến lập làng. Vài câu mở chuyện dễ dùng:
| Câu hỏi | Thường mở ra chuyện gì |
|---|---|
| "Hồi bố cháu còn nhỏ, bố cháu thế nào hả bác?" | Chuyện tuổi thơ của cha mẹ mình, những trò nghịch, những năm đói |
| "Cái giếng đầu xóm có từ hồi nào ạ?" | Lịch sử xóm, ai đào, nước giếng từng nuôi bao nhiêu nhà |
| "Họ mình về làng này từ đời nào ạ?" | Gốc họ, gia phả, nhà thờ họ |
| "Ngày xưa Tết ở làng mình thế nào ạ?" | Nếp Tết xưa, những thứ đã mất, những thứ còn giữ |
| "Hồi cháu nhỏ, cháu có hay sang đây không bác?" | Kỷ niệm của chính mình mà mình đã quên |
Hỏi xong thì nghe, đừng cắt ngang, đừng chỉnh lại năm tháng. Nếu được phép, ghi âm hoặc ghi chép lại; nhiều gia đình về sau rất quý những đoạn kể này khi người kể không còn.
Giữ sợi dây sau khi về phố
Làm quen lại chỉ là bước đầu. Để lần về sau không phải bắt đầu lại từ số không:
- Cập nhật sơ đồ ngay trên đường về: thêm tên các cháu nhỏ mới gặp, sửa chỗ ghi sai.
- Xin số điện thoại một hai người ở quê hay dùng điện thoại: anh chị họ cùng lứa, người hay đi lại trong họ.
- Tham gia nhóm nhắn tin của họ nếu có, gửi lời hỏi thăm khi có chuyện vui buồn.
- Về vào một dịp ngoài Tết: giỗ tổ của họ, ngày lễ của làng. Ngày ít khách thì có thời gian ngồi lâu hơn.
- Kể lại cho con mình nghe. Trẻ ở phố sẽ có "bản đồ họ hàng" trong đầu nếu được kể từ nhỏ.
Những sơ suất hay gặp và cách gỡ
| Sơ suất | Cách gỡ |
|---|---|
| Quên tên người đang nói chuyện với mình | Thành thật: "Cháu đi lâu quá, bác nhắc lại giúp cháu" — người lớn thường vui lòng |
| Gọi nhầm vai (gọi bằng anh một người vai chú) | Xin lỗi, gọi lại cho đúng; người dẫn đường đỡ lời |
| Hỏi thăm người đã mất | Xin lỗi chân thành, hỏi thăm gia đình; về nhà xem lại sơ đồ |
| Kể chuyện thành phố quá nhiều | Chuyển sang hỏi chuyện quê, chuyện nhà người đối diện |
| Ngồi bấm điện thoại khi họ hàng đến | Cất điện thoại vào túi khi có người vào nhà |
Góc nhìn hôm nay: gia phả, nhà thờ họ và người giữ chuyện
Nhiều dòng họ ở nông thôn vẫn còn gia phả viết tay hoặc bản dịch, có nhà thờ họ, có ngày giỗ tổ hằng năm. Đó là nơi tốt nhất để người về xa hiểu mình thuộc về đâu. Xin phép người trưởng họ được xem gia phả, chụp lại phần của chi nhà mình, là một việc nhỏ mà có ích cho cả con cháu sau này. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính có phần viết về họ hàng và tộc trưởng, đọc để hiểu vì sao người quê coi trọng thứ bậc đến thế. Còn những người già trong họ — những người nhớ hết ai là con ai — thì không có cuốn sách nào thay được. Về quê mà ngồi được với họ một buổi là đã làm được điều quan trọng nhất của chuyến về.
Câu hỏi thường gặp
Lâu không về quê, quên hết họ hàng thì làm sao?
Trước khi về, ngồi với cha mẹ vẽ một sơ đồ họ hàng đơn giản, ghi tên, vai và một dòng chuyện về từng nhà. Khi về, nhờ người lớn dẫn đi chào một vòng ngay ngày đầu để gắn mặt với tên.
Quên tên họ hàng khi gặp thì nói sao cho khỏi ngại?
Cứ thành thật nói mình đi xa lâu, nhờ bác hay cô nhắc lại. Phần lớn người lớn ở quê không phiền lòng, mà còn vui vì cháu chịu hỏi. Điều làm người ta buồn là cháu tỏ ra thờ ơ, không phải là cháu quên tên.
Nên hỏi chuyện gì khi ngồi với người già trong họ?
Hỏi về tuổi thơ của cha mẹ mình, về gốc họ, về Tết ngày xưa ở làng, về những chỗ quen thuộc trong xóm. Hỏi xong thì nghe, không cắt ngang, và nếu được phép thì ghi chép lại.
Làm sao giữ liên lạc với họ hàng ở quê sau khi về phố?
Xin số điện thoại một vài người hay đi lại trong họ, tham gia nhóm nhắn tin của họ nếu có, và về vào một dịp ngoài Tết như giỗ tổ. Kể lại chuyện họ hàng cho con nghe cũng giúp sợi dây không đứt ở đời sau.
Có nên xem gia phả khi về quê?
Nên, nếu dòng họ còn giữ gia phả. Xin phép người trưởng họ, xem và chụp lại phần của chi nhà mình. Đó là cách tốt để hiểu mình thuộc về đâu và để con cháu sau này có chỗ tra.
