Làng Trung Am ở vùng Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng, là quê của Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585), người đỗ Trạng nguyên năm 1535, được phong tước Trình Quốc công nên dân gian gọi là Trạng Trình. Đến Trung Am, khách viếng đền thờ ông trong khu di tích, xem am Bạch Vân và quán Trung Tân đã được dựng lại, đi dọc con sông Hàn ven làng nơi ông từng dạy học. Điều cần mang theo trong đầu khi đến: Trạng Trình trong sử là một nhà nho, nhà thơ, người thầy; còn "Sấm Trạng Trình" là chuyện truyền tụng đời sau, không phải sử liệu.
Trung Am ở đâu, đến thế nào
Trung Am thuộc vùng Vĩnh Bảo, góc tây nam thành phố Hải Phòng, giáp ranh vùng Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên). Từ trung tâm Hải Phòng đi khoảng bốn mươi cây số về phía nam, mất chừng một tiếng. Từ Hà Nội đi theo cao tốc về Hải Phòng rồi rẽ về Vĩnh Bảo, hoặc đi đường qua vùng Hải Dương cũ, khoảng hai tiếng rưỡi.
Khu di tích có bãi đỗ xe và lối vào rõ ràng. Hỏi đường thì nói "đền Trạng Trình" là người dân trong vùng chỉ được.
Nguyễn Bỉnh Khiêm trong sử
Những điều sau đây được sử sách và các nghiên cứu về ông ghi nhận khá thống nhất:
- Quê và thời trẻ: sinh năm 1491 ở làng Trung Am, thuộc huyện Vĩnh Lại xưa. Học với bảng nhãn Lương Đắc Bằng.
- Đỗ đạt: năm 1535, dưới triều Mạc, ông đỗ Trạng nguyên khi đã ngoài bốn mươi tuổi.
- Làm quan: giữ chức vụ trong triều Mạc một thời gian; tương truyền ông dâng sớ xin trừng trị những kẻ lộng quyền nhưng không được nghe, rồi xin về quê.
- Về quê dạy học: dựng am Bạch Vân, lập quán Trung Tân, mở trường dạy học. Nhiều người học trò sau này thành danh, trong đó thường được nhắc là Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh, Nguyễn Dữ.
- Tước phong: triều Mạc vẫn hỏi ý kiến ông về việc lớn và phong tước Trình Tuyền hầu, rồi Trình Quốc công. Chữ "Trình" trong "Trạng Trình" từ đó mà ra.
- Thơ văn: để lại thơ chữ Hán (thường gọi là "Bạch Vân am thi tập") và thơ Nôm (thường gọi là "Bạch Vân quốc ngữ thi"). Bài thơ "Nhàn" mà học sinh hay học được truyền là của ông.
- Mất: năm 1585, thọ khoảng chín mươi tư tuổi.
Sấm Trạng Trình: truyền thuyết, không phải sử liệu
Đến Trung Am, gần như ai cũng nghe về "Sấm Trạng Trình" – những câu sấm được cho là ông đoán trước vận nước hàng trăm năm. Dân gian còn gắn với ông nhiều câu nói được cho là lời khuyên các chúa, như câu khuyên họ Nguyễn vào nam lập nghiệp hay câu khuyên nhà Mạc giữ đất Cao Bằng.
Nên hiểu cho đúng:
- Nhiều văn bản sấm ký mang tên ông được chép, thêm, sửa qua nhiều đời; không có bản gốc chắc chắn do chính ông viết.
- Nhiều câu "ứng nghiệm" được kể sau khi sự việc đã xảy ra, nên rất khó dùng làm bằng chứng.
- Những câu khuyên các chúa có ghi trong một số sách đời sau, nhưng các nhà sử học vẫn thận trọng về độ chính xác của từng câu chữ.
Điều có thật là ông được người đương thời kính trọng vì học vấn sâu, hiểu lý số, và các phe phái thời ấy đều tìm đến hỏi ý. Từ sự kính trọng ấy, dân gian dựng nên hình ảnh một nhà tiên tri. Nghe chuyện sấm như nghe một phần văn hoá dân gian; khi kể lại cho con cháu, nói rõ "tương truyền", "dân gian kể".
Đi một vòng khu di tích: xem gì
| Điểm | Xem gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đền thờ Trạng Trình | Nơi thờ ông, hoành phi, câu đối | Ăn mặc kín đáo, thắp hương nơi quy định |
| Am Bạch Vân | Am được dựng lại theo tên chỗ ông đọc sách, dạy học | Công trình dựng lại, không phải am gốc |
| Quán Trung Tân | Quán dựng lại bên bờ sông, gắn với chuyện ông lập quán nghỉ chân cho người qua đường | Đọc bảng giới thiệu về ý nghĩa tên quán |
| Khu tượng, nhà trưng bày | Tư liệu về cuộc đời, học trò, thơ văn | Hợp cho trẻ em đọc |
| Bờ sông Hàn | Cảnh sông nước ven làng | Trông trẻ nhỏ khi đi gần bờ |
Phần lớn công trình trong khu di tích hôm nay là dựng lại hoặc tôn tạo trong các thời kỳ gần đây trên nền chỗ cũ. Đừng kỳ vọng thấy am gốc từ thế kỷ 16; hãy đến để đứng đúng chỗ, nhìn đúng dòng sông ông từng nhìn.
Lịch một buổi gợi ý
- Đến sớm, khoảng tám giờ, khi khu di tích còn vắng.
- Viếng đền trước, thắp hương, đọc câu đối.
- Đi nhà trưng bày, tìm hiểu các mốc đời ông và danh sách học trò.
- Ra am Bạch Vân, quán Trung Tân, ngồi nghỉ, đọc một bài thơ Nôm của ông.
- Đi dọc bờ sông một đoạn ngắn, rồi về trước trưa.
Cả buổi khoảng ba tiếng. Ai có thêm thời gian có thể nối sang các điểm khác trong vùng Vĩnh Bảo hoặc xuôi về trung tâm Hải Phòng.
Mùa nào nên đến
Vùng ven biển Hải Phòng có mùa hè nóng, nhiều giông bão từ khoảng tháng bảy đến tháng chín, mùa đông có gió bấc lạnh. Thời gian dễ chịu nhất thường là mùa xuân sau Tết và mùa thu. Đầu năm âm lịch, khu di tích đông người đến cầu may, xin chữ, nhất là các gia đình có con sắp thi cử. Đến dịp này nên kiên nhẫn, đi đúng lối, không chen lấn khi thắp hương.
Mang theo nước uống, mũ, giày đi bộ; khuôn viên khu di tích rộng, nhiều đoạn đi ngoài trời. Nếu muốn ngồi đọc thơ ở am hay ở quán, chuẩn bị sẵn vài bài thơ Nôm của ông in ra giấy hoặc lưu trong điện thoại, để không mất thời gian tìm khi đã đến nơi.
Làm khách ở đền Trạng Trình
- Không đặt tiền lên tượng, lên ban thờ; góp công đức vào hòm.
- Không mua bán lá số, lời sấm bày bán quanh khu di tích với lời quảng cáo "linh nghiệm". Đền là nơi tưởng niệm một nhà nho, không phải chỗ đoán vận.
- Đốt ít vàng mã hoặc không đốt; nhiều khu di tích đã khuyến khích bỏ tục này.
- Đi cùng trẻ thì giải thích ông là thầy giáo, nhà thơ, chứ không chỉ là "ông thầy bói đoán đúng".
Góc nhìn hôm nay: một người thầy về làng
Điều dễ quên nhất về Nguyễn Bỉnh Khiêm là phần lớn cuộc đời dài của ông dành cho việc dạy học ở làng. Ông đỗ muộn, làm quan không lâu, rồi về quê mở trường, dựng quán cho người qua đường nghỉ chân. Học trò từ nhiều nơi tìm đến. Đến Trung Am với hình ảnh ấy, chuyến đi sẽ khác hẳn so với đến để tìm lời sấm. Sau chuyến đi, đọc vài bài thơ Nôm của ông về cảnh nhàn, về thói đời – đó là giọng của một người đã chọn sống ở làng.
Câu hỏi thường gặp
Trạng Trình là ai?
Trạng Trình là cách dân gian gọi Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585), người đỗ Trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc và được phong tước Trình Quốc công. Ông là nhà nho, nhà thơ và người thầy có nhiều học trò thành danh.
Quê Trạng Trình ở đâu?
Quê ông là làng Trung Am, vùng Vĩnh Bảo, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Tại đây có khu di tích với đền thờ, am Bạch Vân và quán Trung Tân được dựng lại.
Sấm Trạng Trình có thật không?
Sấm Trạng Trình là chuyện truyền tụng đời sau. Các văn bản sấm mang tên ông được chép, thêm, sửa qua nhiều đời và không có bản gốc chắc chắn do ông viết, nên không được coi là sử liệu.
Am Bạch Vân là gì?
Am Bạch Vân là nơi Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng để đọc sách, dạy học sau khi về quê; ông cũng lấy hiệu là Bạch Vân cư sĩ. Am hiện nay ở Trung Am là công trình dựng lại trên nền chỗ cũ.
Đi đền Trạng Trình mất bao lâu?
Từ trung tâm Hải Phòng khoảng một tiếng, từ Hà Nội khoảng hai tiếng rưỡi. Tham quan khu di tích mất chừng ba tiếng.
