Làng Vũ Đại (Ninh Bình): làng Đại Hoàng, quê nhà văn Nam Cao

Làng Vũ Đại trong truyện "Chí Phèo" được nhà văn Nam Cao dựng lên từ chính quê ông, làng Đại Hoàng thuộc vùng Lý Nhân của Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Không có một làng nào trên bản đồ tên "Vũ Đại" theo đúng nghĩa trong truyện; đến thăm là đến làng Đại Hoàng, ghé nhà lưu niệm và khu mộ Nam Cao, đi dọc đường làng, bờ sông, và tự đặt cạnh nhau làng thật với làng trong trang sách. Đi vào buổi sáng, nửa ngày là đủ; điều quan trọng nhất là nhớ người làng hôm nay không phải nhân vật trong truyện.

Làng thật và làng trong truyện

Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, sinh ở làng Đại Hoàng, thuộc tổng Cao Đà, huyện Nam Sang, phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam thời Pháp thuộc. Bút danh Nam Cao được ghép từ hai chữ đầu tên huyện Nam Sang và tổng Cao Đà. Về năm sinh, nhiều tài liệu ghi 1915, có tài liệu ghi 1917; ông mất năm 1951 khi còn rất trẻ.

Trong nhiều truyện ngắn, nhất là "Chí Phèo", Nam Cao lấy chất liệu từ làng quê mình: những con người, những thân phận, cái ao, bờ sông, lò gạch, mảnh vườn. Làng Vũ Đại trong truyện là một làng hư cấu, mang dáng dấp của Đại Hoàng và các làng quanh vùng, chứ không phải bản chép của một làng cụ thể. Các nhân vật như Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến cũng là hư cấu, dù người đọc và cả người trong vùng từng đi tìm "nguyên mẫu".

Nói cách khác: đến Đại Hoàng là đến quê của tác giả, nơi cho ông chất liệu. Còn Vũ Đại thì nằm trong trang sách.

Đại Hoàng hôm nay ở đâu, đến thế nào

Làng Đại Hoàng thuộc vùng Lý Nhân, phía đông tỉnh Hà Nam cũ, nằm trong vùng đồng bằng giữa sông Hồng và sông Châu. Sau sắp xếp năm 2025, vùng này thuộc tỉnh Ninh Bình. Từ Hà Nội đi về phía nam qua vùng Phủ Lý cũ rồi rẽ sang Lý Nhân, khoảng tám mươi đến chín mươi cây số, mất chừng hai tiếng.

Vùng quê này còn nổi tiếng với nghề dệt (chuyện nghề có bài riêng ở nơi khác), nên đi trên đường làng có khi nghe tiếng máy dệt từ các nhà. Hỏi đường thì nói "nhà lưu niệm Nam Cao", người dân quanh vùng sẽ chỉ.

Đi một vòng: xem gì

Nhà lưu niệm Nam Cao

Nhà lưu niệm giới thiệu cuộc đời, gia đình và tác phẩm của ông: ảnh tư liệu, bản thảo, sách in qua các thời, đồ dùng. Đây là chỗ nên ghé đầu tiên để có bức tranh chung. Hỏi người trông coi về những năm ông dạy học, viết văn, về gia đình ông ở quê.

Khu mộ

Mộ Nam Cao hiện ở quê nhà. Khách đến thắp hương, đứng lặng một lúc. Nếu đi đoàn học sinh, đây là chỗ hợp để giáo viên nói vài câu ngắn về ông, không cần diễn văn.

Đường làng, bờ sông, đồng ruộng

Phần quan trọng nhất của chuyến thăm lại không nằm trong nhà lưu niệm. Đi bộ dọc đường làng, ra bờ sông, nhìn ruộng, ao, vườn chuối – đó là thứ cảnh vật đã ở trong đầu Nam Cao khi ông viết. Làng nay đã khác nhiều: đường bê tông, nhà mới, điện, nước; nhưng nhịp quê, hình dáng đồng bằng vẫn còn.

Lịch nửa ngày gợi ý

Đi xa hơn trong ngày, có thể kết hợp vài điểm khác trong vùng Lý Nhân hoặc ghé quê Nguyễn Khuyến ở Bình Lục, cách không xa. Nhưng đừng biến chuyến đi thành cuộc chạy đua qua nhiều nhà lưu niệm; mỗi nơi cần thời gian để thấm.

Đừng gọi người làng là "dân Vũ Đại"

Đây là điều tế nhị nhất khi đến quê Nam Cao. "Chí Phèo" là tác phẩm lớn, nhưng nó kể về những phần tối của làng quê xưa: cường hào, rượu, bạo lực, những phận người bị đẩy ra lề. Trong nhiều năm, một số người trong vùng từng thấy không vui khi khách đến đùa cợt, gọi người làng bằng tên nhân vật, hỏi "nhà Chí Phèo ở đâu", "lò gạch cũ chỗ nào".

Vì vậy:

• Không gọi ai là "Chí Phèo", "Thị Nở", kể cả để đùa với bạn đồng hành trước mặt người làng.
• Không hỏi "nguyên mẫu" một cách tò mò kiểu "ông ấy là ông nào trong làng". Các nhân vật là hư cấu; gán tên thật vào nhân vật có thể làm tổn thương con cháu người khác.
• Không chụp ảnh người say rượu, người nghèo rồi chú thích kiểu "Chí Phèo ngoài đời".
• Nói về Nam Cao với người làng như nói về một người con của làng, chứ không như về một nhân vật văn học xa lạ.

Đưa học sinh đến quê Nam Cao

Nhiều trường đưa học sinh đến đây khi học "Chí Phèo", "Lão Hạc", "Đời thừa". Để chuyến đi có ích:

1. Đọc tác phẩm trước khi đi, không phải sau.
2. Chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm một nhiệm vụ: tìm trong làng một chi tiết giống trong truyện (cái ao, bờ sông, vườn), và một chi tiết đã khác hẳn.
3. Để học sinh hỏi người trông coi nhà lưu niệm một câu tự nghĩ.
4. Giữ trật tự ở khu mộ, không đùa, không chạy.
5. Về viết vài dòng: làng thật khác làng trong truyện thế nào, và vì sao nhà văn lại viết như vậy.

Chuyện tổ chức đoàn đông đi thăm làng có bài riêng ở danh mục khác.

Đọc gì trước, mang gì theo

Không cần đọc toàn tập Nam Cao. Chọn vài truyện ngắn có bóng dáng làng quê, đọc trong tuần trước chuyến đi:

• "Chí Phèo": đọc đoạn mở đầu, đoạn Chí gặp Thị Nở bên bờ sông, và đoạn kết với cái lò gạch cũ.
• "Lão Hạc": truyện về người nông dân nghèo và con chó, được học trong chương trình trung học cơ sở.
• "Một bữa no", "Trẻ con không được ăn thịt chó": những truyện ngắn về cái đói ở làng quê.
• "Đời thừa", "Trăng sáng": truyện về người trí thức nghèo, để thấy Nam Cao không chỉ viết về làng.

Mang theo: nước uống, mũ, giày đi bộ, một cuốn sách mỏng hoặc bản in vài trang truyện để đọc ở bờ sông. Vùng quê này ít hàng quán phục vụ khách ngoài khu trung tâm, nên tự chuẩn bị đồ ăn nhẹ cho trẻ nhỏ. Mùa hè đi sớm, mùa mưa xem dự báo thời tiết vì đường đồng có thể lầy.

Góc nhìn hôm nay: một làng đã thay đổi

Làng quê mà Nam Cao viết là làng nghèo đói đầu thế kỷ 20. Đại Hoàng hôm nay khác nhiều: nhà cửa khang trang hơn, có nghề, có đường, có trường. Người đi thăm nên mang về cả hai hình ảnh: cái làng trong văn để hiểu một thời, và cái làng hôm nay để thấy người quê đã đi được một quãng đường dài. Đọc lại Nam Cao sau chuyến thăm, những trang viết về cái đói, cái nghèo sẽ nặng hơn, vì đã thấy tận mắt mảnh đất nơi chúng được viết ra.