Làng Nhị Khê (Hà Nội): quê Nguyễn Trãi, đền thờ và làng nghề tiện

Làng Nhị Khê thuộc vùng Thường Tín cũ, phía nam Hà Nội, là quê của Nguyễn Trãi (1380–1442) – nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn lớn thời Lê sơ, tác giả "Bình Ngô đại cáo". Dòng họ ông vốn gốc ở Chi Ngại thuộc vùng Chí Linh, đến đời cha ông là Nguyễn Phi Khanh thì gắn với Nhị Khê. Đến thăm làng là viếng đền thờ Nguyễn Trãi, đi qua những xóm làm nghề tiện, nghe người làng kể chuyện ông; chỉ cách trung tâm Hà Nội chừng hai mươi lăm cây số nên rất hợp một buổi sáng cuối tuần.

Nhị Khê ở đâu, đến thế nào

Nhị Khê nằm ở vùng Thường Tín trước đây, nay vẫn thuộc Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng hai mươi lăm cây số về phía nam. Đi xe máy hoặc ô tô theo các trục đường xuôi nam, rẽ vào đường làng, mất chừng bốn mươi lăm phút đến một tiếng tuỳ giờ. Đường trong làng nhỏ; ô tô nên đỗ ở khu vực gần đền hoặc đầu làng theo chỉ dẫn của người dân.

Nhị Khê còn được biết đến là làng nghề tiện gỗ lâu đời. Đi qua các xóm sẽ nghe tiếng máy tiện, thấy những đồ gỗ tròn, chân nến, tay vịn bày trước cửa (chuyện nghề có bài riêng ở nơi khác). Khi đi bộ, chú ý nhường đường cho xe chở gỗ và không đứng sát chỗ thợ đang làm.

Nguyễn Trãi: những gì sử liệu ghi

Để chuyến thăm có điểm tựa, nên nắm vài mốc chính được sử sách ghi nhận, chủ yếu theo "Đại Việt sử ký toàn thư" và các nghiên cứu về ông:

Về nơi sinh, nhiều tài liệu chép ông sinh ở Thăng Long, nơi gia đình bên ngoại sinh sống; quê nội là Nhị Khê, còn quê gốc của dòng họ là Chi Ngại. Khi kể lại, nói "Nhị Khê là quê Nguyễn Trãi" là đúng theo cách hiểu phổ biến, nhưng nên biết những tầng quê ấy.

Sử liệu và truyền thuyết: nghe cho phân biệt

Quanh cuộc đời Nguyễn Trãi có nhiều chuyện kể dân gian. Đến Nhị Khê, khách sẽ nghe một số chuyện; nên biết đâu là chuyện truyền tụng:

• Chuyện chia tay ở ải biên giới: tương truyền khi Nguyễn Phi Khanh bị giải sang phương Bắc, Nguyễn Trãi theo tiễn, được cha dặn quay về lo việc nước. Đây là chuyện được truyền tụng rộng rãi và có dấu vết trong một số sách đời sau; chi tiết lời dặn thì nhiều dị bản.
• Chuyện rắn báo oán: truyền thuyết kể gia đình ông từng phạm đến một ổ rắn, sau rắn hoá thành người để báo oán, gắn với vụ án Lệ Chi Viên. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu; sử gia giải thích vụ án bằng những mâu thuẫn trong triều đình.
• Vụ án Lệ Chi Viên: là sự kiện có thật được sử ghi. Vua Lê Thái Tông mất đột ngột ở Lệ Chi Viên khi có Nguyễn Thị Lộ (người thiếp của Nguyễn Trãi) hầu bên, Nguyễn Trãi bị khép tội. Nhiều đời sau đều nhìn nhận đây là án oan.

Người làng kể chuyện bằng lòng thương người con của làng, nên chuyện truyền thuyết và sử liệu có khi hoà vào nhau. Nghe với lòng tôn trọng, và khi kể lại cho con cháu thì tách cho rõ.

Viếng đền thờ Nguyễn Trãi ở Nhị Khê

Đền thờ Nguyễn Trãi ở Nhị Khê là nơi người làng và khách thập phương đến thắp hương tưởng nhớ ông. Một số điều nên biết:

• Ăn mặc kín đáo, áo có tay, quần hoặc váy dài.
• Thắp hương ở nơi quy định, không cắm hương lung tung; góp công đức vào hòm, không đặt tiền lên bàn thờ.
• Đọc kỹ các bảng giới thiệu và câu đối; nhờ người trông coi giải nghĩa nếu chữ Hán.
• Hỏi về ngày giỗ, ngày lễ của làng dành cho ông; nếu đến đúng dịp sẽ thấy cả làng cùng tưởng niệm.
• Giữ yên tĩnh, nhất là khi có người đang làm lễ.

Kiến trúc đền miếu là chủ đề của các trang chuyên về di tích tôn giáo; ở đây chỉ cần nhớ đền là nơi thờ tự, không phải phông chụp ảnh.

Một buổi ở Nhị Khê: lộ trình gợi ý

Ai muốn đi theo dấu chân Nguyễn Trãi xa hơn có thể dành thêm một ngày cho Côn Sơn – Kiếp Bạc ở vùng Chí Linh (nay thuộc Hải Phòng), nơi ông từng lui về ở ẩn trước khi được vời ra lần cuối, và ghé làng Chi Ngại, quê gốc của dòng họ.

Mang theo: nước uống, mũ, giày đi bộ, quần áo kín đáo để vào đền. Đường làng có xe chở gỗ ra vào các xưởng tiện, nên khi đi bộ với trẻ nhỏ, giữ trẻ đi phía trong lề. Mùa hè nắng gắt, đi trước chín giờ sáng là dễ chịu nhất; mùa xuân sau Tết hay có nồm, sân đền và bậc thềm trơn.

Đưa trẻ đến Nhị Khê

Nhị Khê gần, chuyến đi ngắn, hợp với gia đình có con học cấp hai, cấp ba đang học "Bình Ngô đại cáo". Vài gợi ý:

• Trước khi đi, đọc cùng con đoạn mở đầu "Bình Ngô đại cáo" và giải thích ngắn hoàn cảnh ra đời.
• Ở đền, để con tự đọc một bảng giới thiệu và kể lại cho cả nhà nghe.
• Ghé xóm nghề tiện để trẻ thấy làng hôm nay vẫn làm việc, không chỉ sống bằng quá khứ.
• Kể chuyện vụ án Lệ Chi Viên nhẹ nhàng với trẻ nhỏ: nói về sự oan ức và việc được minh oan, không đi vào chi tiết hình phạt.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì sau chuyến đi

Nguyễn Trãi để lại nhiều tác phẩm: "Bình Ngô đại cáo", "Quân trung từ mệnh tập" (tập thư từ thời khởi nghĩa), "Quốc âm thi tập" (thơ Nôm), "Ức Trai thi tập" (thơ chữ Hán), "Dư địa chí". Không cần đọc hết; chọn vài bài thơ Nôm viết về cảnh nhà, cảnh quê là thấy một Nguyễn Trãi rất gần, khác hẳn hình ảnh ông quan lớn trong sử. Đứng ở Nhị Khê rồi đọc thơ ông viết về ao cá, rau muống, cây chuối là hiểu vì sao người làng vẫn gọi ông như gọi một người nhà.