Làng Tiên Điền thuộc vùng Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, nằm bên bờ nam sông Lam, gần dãy Hồng Lĩnh; đây là quê cha của đại thi hào Nguyễn Du (1765–1820), tác giả Truyện Kiều. Đến Tiên Điền, khách thăm khu lưu niệm Nguyễn Du gồm nhà trưng bày, nhà thờ, khu mộ ông và một số di tích của dòng họ Nguyễn Tiên Điền; từ thành phố Vinh qua cầu Bến Thuỷ đi chừng nửa giờ là tới. Nên dành nửa ngày, đọc trước vài đoạn Kiều, và hỏi chuyện người trông coi để thấy đằng sau tác phẩm là một làng và một dòng họ.
Tiên Điền ở đâu và đến thế nào
Tiên Điền nằm ở vùng Nghi Xuân, góc đông bắc tỉnh Hà Tĩnh, đối diện thành phố Vinh (Nghệ An) qua sông Lam. Vùng này nằm giữa sông Lam và dãy núi Hồng Lĩnh, đất pha cát, làng mạc có lũy tre, vườn cau, ao cá.
Cách đến phổ biến:
- Từ Vinh: qua cầu Bến Thuỷ sang Nghi Xuân, đi theo đường hướng về phía biển, khoảng hai mươi cây số. Xe máy, taxi, ô tô đều đi được.
- Từ Hà Nội hoặc phía bắc: đi tàu hoặc xe khách đến Vinh, nghỉ một đêm, sáng hôm sau sang Tiên Điền.
- Từ phía nam: theo quốc lộ ra bắc, rẽ vào Nghi Xuân trước khi qua cầu Bến Thuỷ.
Hỏi đường thì nói "khu lưu niệm Nguyễn Du" hoặc "nhà cụ Nguyễn Du", người dân quanh vùng đều biết.
Nguyễn Du và làng Tiên Điền: điều sử liệu cho biết
Nguyễn Du sinh năm 1765 ở kinh thành Thăng Long, chứ không phải ở Tiên Điền. Cha ông là Nguyễn Nghiễm, người làng Tiên Điền, làm quan to dưới triều Lê – Trịnh; mẹ là bà Trần Thị Tần, người vùng Kinh Bắc. Ông mồ côi cha mẹ từ nhỏ, lớn lên trong gia đình anh trai.
Cuối thế kỷ 18, khi triều Lê sụp đổ và nhà Tây Sơn nắm quyền, Nguyễn Du sống nhiều năm lánh đời, trong đó có những năm về ở Tiên Điền, dưới chân núi Hồng Lĩnh. Sau này ông ra làm quan triều Nguyễn, từng đi sứ sang Trung Hoa, và mất ở Huế năm 1820. Mộ ông sau đó được đưa về an táng ở quê Tiên Điền.
Như vậy Tiên Điền là quê cha, nơi dòng họ đã nhiều đời sinh sống và nơi ông gắn bó một phần đời. Nhiều người nhầm Tiên Điền là nơi ông sinh ra; khi đi thăm và khi kể lại cho con cháu, nên nói cho đúng.
Dòng họ Nguyễn Tiên Điền
Họ Nguyễn ở Tiên Điền là một dòng họ lớn, nhiều đời có người đỗ đạt, làm quan, làm văn. Dân gian vùng Nghi Xuân truyền câu: "Bao giờ ngàn Hống hết cây, sông Rum hết nước, họ này hết quan", để nói sự hiển đạt lâu dài của dòng họ. Đó là câu truyền tụng, không phải ghi chép sử, nhưng cho thấy cách người trong vùng nhìn dòng họ này.
Ngoài Nguyễn Du và cha ông, họ Nguyễn Tiên Điền còn có những người làm văn, làm quan có tiếng khác. Khi đến khu lưu niệm, các bảng giới thiệu và người trông coi sẽ kể về phả hệ; nghe để thấy Nguyễn Du lớn lên trong một nếp nhà văn chương và quan trường như thế nào.
Khu lưu niệm Nguyễn Du: đi một vòng xem gì
Khu di tích ở Tiên Điền gồm nhiều điểm, có điểm nằm liền nhau, có điểm cách nhau một quãng đi bộ hoặc đi xe ngắn:
| Điểm | Xem gì | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nhà trưng bày | Tư liệu về cuộc đời, gia thế, các bản Truyện Kiều qua nhiều thời và nhiều thứ tiếng | Bắt đầu ở đây để có bức tranh chung |
| Nhà thờ, khu thờ tự | Nơi thờ Nguyễn Du và người trong họ | Thắp hương, ăn mặc kín đáo |
| Khu mộ Nguyễn Du | Mộ ông giữa cánh đồng, cách khu trưng bày một quãng | Đi buổi sáng hoặc chiều mát |
| Các di tích dòng họ | Mộ, nhà thờ một số người trong họ | Hỏi người trông coi đường đi |
Đi chậm, cả vòng mất khoảng hai đến ba tiếng. Nếu đi với trẻ nhỏ, nên giới hạn ở nhà trưng bày và khu mộ.
Chuẩn bị trước chuyến đi: đọc gì, hỏi gì
Đến Tiên Điền mà chưa đọc dòng Kiều nào thì chuyến đi sẽ nhạt. Không cần đọc hết hơn ba nghìn câu lục bát, chỉ cần:
- Đọc lại phần mở đầu Truyện Kiều và vài đoạn quen thuộc mà nhà trường hay dạy.
- Đọc tóm tắt cuộc đời Nguyễn Du từ một sách văn học sử phổ thông để biết các mốc chính.
- Chuẩn bị hai, ba câu hỏi cho người trông coi, chẳng hạn: mộ ông được đưa về quê thế nào, người làng hôm nay giữ ngày giỗ ông ra sao, làng còn những gì từ thời ông.
Phân tích văn bản Truyện Kiều là việc của các trang chuyên về thơ văn; ở đây chỉ gợi ý đủ để chuyến thăm có điểm tựa.
Làm khách ở khu lưu niệm và trong làng
- Ăn mặc kín đáo khi vào nhà thờ, khu mộ: áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối.
- Nói nhỏ trong nhà trưng bày và khu thờ tự.
- Hỏi trước khi chụp ảnh bên trong nhà thờ và các hiện vật.
- Đi đúng lối khi ra khu mộ giữa đồng, không giẫm lúa, hoa màu của người dân.
- Không ngâm thơ, hát to ở khu mộ để quay phim; nếu đoàn muốn đọc thơ tưởng niệm, hỏi người trông coi chỗ và lúc phù hợp.
Trong làng, Tiên Điền là làng quê bình thường. Người dân quen có khách hỏi đường, nhưng nhà dân không phải điểm tham quan. Chào hỏi, cảm ơn khi được chỉ đường là đủ.
Nếu đi đoàn đông, nhất là đoàn học sinh, nên liên hệ trước với ban quản lý khu di tích để được bố trí người thuyết minh và giờ vào hợp lý, tránh trùng với đoàn khác. Chia đoàn thành nhóm nhỏ khi vào nhà trưng bày, vì không gian trong nhà không rộng.
Đi mùa nào và nối với đâu
Vùng Nghệ Tĩnh có mùa hè rất nắng, có những đợt gió tây khô nóng (gió Lào), và mùa mưa bão vào khoảng tháng chín đến tháng mười một. Thời gian dễ đi nhất thường là mùa xuân (khoảng tháng hai đến tháng tư) và đầu mùa đông khi trời đã ráo. Mùa hè thì đi sáng sớm, nghỉ trưa, chiều muộn mới ra khu mộ.
Nghi Xuân còn là quê của Nguyễn Công Trứ (làng Uy Viễn), cũng có khu lưu niệm. Khách có một ngày có thể nối hai nơi, cộng thêm chút thời gian ngắm sông Lam, núi Hồng Lĩnh. Đừng nhồi quá nhiều điểm; đến nhà lưu niệm danh nhân mà đi vội thì chỉ còn lại tấm ảnh trước cổng.
Góc nhìn hôm nay: mang gì về sau chuyến thăm
Thứ đáng mang về từ Tiên Điền không phải quà lưu niệm, mà là một hình dung rõ hơn: Truyện Kiều được viết bởi một người có quê, có họ hàng, có những năm tháng sống ở một làng cụ thể dưới chân núi. Sau chuyến đi, đọc lại một đoạn Kiều với con cháu, kể cho chúng nghe về làng, về sông Lam, núi Hồng – đó là cách để chuyến thăm sống lâu hơn một ngày.
Câu hỏi thường gặp
Quê Nguyễn Du ở đâu?
Quê cha của Nguyễn Du là làng Tiên Điền, vùng Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông sinh năm 1765 ở kinh thành Thăng Long, mẹ ông là người vùng Kinh Bắc.
Khu lưu niệm Nguyễn Du có những gì?
Khu lưu niệm ở Tiên Điền gồm nhà trưng bày tư liệu về cuộc đời ông và các bản Truyện Kiều, nhà thờ, khu mộ Nguyễn Du và một số di tích của dòng họ Nguyễn Tiên Điền.
Mộ Nguyễn Du ở đâu?
Nguyễn Du mất ở Huế năm 1820; sau đó mộ ông được đưa về an táng ở quê Tiên Điền, Hà Tĩnh. Khu mộ nằm giữa cánh đồng, cách khu trưng bày một quãng ngắn.
Từ Vinh đến Tiên Điền bao xa?
Khoảng hai mươi cây số. Từ Vinh qua cầu Bến Thuỷ sang Nghi Xuân rồi đi tiếp, mất chừng nửa giờ bằng xe máy hoặc ô tô.
Nguyễn Du có sinh ra ở Tiên Điền không?
Không. Nguyễn Du sinh ở Thăng Long, nhưng Tiên Điền là quê cha, nơi dòng họ ông sinh sống nhiều đời và nơi ông sống một thời gian trong những năm cuối thế kỷ 18.
