Khi gặp trẻ em ở bản vùng cao, du khách không nên cho kẹo, cho tiền, và chỉ chụp ảnh khi đã hỏi được bố mẹ hoặc người lớn trong nhà. Kẹo làm hỏng răng ở nơi trẻ khó được khám răng; tiền khiến trẻ bỏ học theo khách, và dạy trẻ rằng xin là cách kiếm sống. Muốn giúp thật thì giúp qua nhà trường, qua chính quyền xã, hoặc chi tiêu cho người lớn trong bản bằng những dịch vụ họ làm ra.
Vì sao một viên kẹo cũng là chuyện lớn
Người đi thăm bản thường mang theo bánh kẹo với ý tốt: trẻ con thích, mình vui. Nhưng nhìn từ phía bản, mỗi ngày có hàng chục, có nơi hàng trăm đoàn khách cùng làm một việc như thế, và hệ quả cộng dồn lại:
- Răng trẻ hỏng sớm. Nhiều bản ở xa trạm y tế, trẻ ít được đánh răng đúng cách, chưa nói tới khám răng. Đồ ngọt mỗi ngày là sâu răng hàng loạt.
- Trẻ học cách chìa tay. Khi trẻ thấy cứ đứng bên đường là có quà, việc đứng chờ khách trở thành thói quen, rồi thành "nghề".
- Trẻ bỏ học, bỏ việc nhà để theo đoàn khách — nhất là ở những bản nằm trên tuyến du lịch đông.
- Trẻ gặp rủi ro: chạy ra đường xe, theo khách đi xa nhà, tiếp xúc với người lạ không ai kiểm soát.
Những điều tương tự đã được các tổ chức bảo vệ trẻ em ở nhiều nước Đông Nam Á cảnh báo từ lâu, với cùng một thông điệp: trẻ em không phải điểm tham quan.
Cho tiền còn tệ hơn cho kẹo
Ở một số điểm du lịch đông, có trẻ em được người lớn cử đi bán đồ lưu niệm, đi theo khách, chụp ảnh lấy tiền. Mua của trẻ, cho tiền trẻ, dù với lòng thương, là đang trả công cho việc giữ trẻ ngoài trường học. Càng nhiều khách trả, càng nhiều trẻ được gửi ra đường.
| Việc du khách hay làm | Hệ quả cho trẻ và bản | Làm gì thay |
|---|---|---|
| Phát kẹo, bánh dọc đường | Sâu răng, thói quen xin, chạy ra đường | Không phát; chào, cười, nói chuyện |
| Cho tiền khi trẻ theo xin | Trẻ bị giữ ngoài trường để kiếm tiền | Không cho; nếu thấy trẻ có vẻ bị ép, báo chính quyền |
| Mua đồ lưu niệm từ trẻ em | Người lớn có lý do cử trẻ đi bán | Mua của người lớn làm ra món đồ |
| Phát quần áo, sách vở tự phát | Phân phát không đều, gây tranh giành, đồ không hợp | Góp qua trường, xã, tổ chức có kế hoạch |
| Ghé thăm trường, lớp không báo trước | Giờ học bị gián đoạn | Liên hệ nhà trường, đến theo lịch được hẹn |
Chụp ảnh trẻ em: xin phép ai và khi nào không chụp
Ảnh trẻ em vùng cao, mặt lấm lem, mắt to tròn, là kiểu ảnh được chia sẻ rất nhiều. Nhưng đứa trẻ trong ảnh không có quyền từ chối.
Nguyên tắc tối thiểu
- Xin phép bố mẹ hoặc người lớn trong nhà, không chỉ hỏi đứa trẻ. Nếu không có người lớn, đừng chụp cận cảnh.
- Không chụp trẻ đang tắm, thay đồ, không mặc quần áo, kể cả khi đó là cảnh tắm suối rất "tự nhiên".
- Không chụp trẻ đang khóc, ốm, bị thương để làm ảnh "gây xúc động".
- Không đưa trẻ vào khung hình như đạo cụ: bế trẻ lên, choàng tay qua trẻ, bắt trẻ tạo dáng.
- Khi đăng lên mạng, không ghi tên trẻ, tên bản cụ thể đi kèm khuôn mặt rõ nét. Ảnh trẻ gắn với vị trí chính xác có thể khiến trẻ gặp nguy hiểm.
Muốn có ảnh về bản, hãy chụp cảnh, nhà, ruộng, đồ thủ công, bàn tay người đang làm việc — những tấm ảnh đó thường kể nhiều hơn một gương mặt trẻ con.
Giúp đúng cách: qua trường, qua xã
Nhiều người thật lòng muốn giúp trẻ em vùng cao. Cách giúp bền hơn:
- Liên hệ nhà trường hoặc ủy ban xã, hỏi điều trẻ đang thiếu: áo ấm mùa đông, chăn ở trường bán trú, sách đọc, đồ dùng học tập. Mỗi trường mỗi mùa cần một thứ khác.
- Góp qua tổ chức có kế hoạch rõ ràng và báo cáo công khai, thay vì mang một bao đồ đến phát giữa bản.
- Thuê người lớn trong bản: dẫn đường, nấu ăn, ở nhà dân, mua đồ dệt tay. Khi bố mẹ có thu nhập, trẻ được đi học.
- Không biến chuyến từ thiện thành chuyến chụp ảnh. Trao quà theo hàng, bắt trẻ cầm quà nhìn vào máy ảnh là làm tổn thương lòng tự trọng của trẻ và gia đình.
Nếu trẻ cứ đi theo mình
Ở những bản đông khách, trẻ có thể vây quanh, đi theo cả đoạn đường dài. Cách xử lý nhẹ nhàng:
- Nói "không" một cách vui vẻ, rõ ràng, không quát.
- Không rút ví, không lấy đồ ra trước mặt trẻ.
- Hỏi chuyện: con học lớp mấy, trường ở đâu — nhiều khi chỉ cần được trò chuyện là đủ.
- Nếu trẻ quá nhỏ đi xa nhà một mình, nhắc trẻ về nhà, hoặc báo người lớn trong bản.
- Nếu thấy dấu hiệu trẻ bị ép đi xin, bị người lạ đưa đi, báo ngay chính quyền xã hoặc gọi 113.
Đi cùng con nhỏ của mình lên bản
Gia đình có con nhỏ lên bản có thể biến chuyến đi thành bài học về sự tôn trọng:
- Dặn con trước: không chụp ảnh bạn khi chưa hỏi bố mẹ bạn, không cho kẹo, không chê nhà người ta cũ hay bẩn.
- Cho con làm quen, cùng chạy nhảy với trẻ trong bản nếu bố mẹ hai bên đồng ý, ở chỗ có người lớn trông.
- Để con hỏi trẻ bản tên các loại cây, con vật — trẻ bản biết những điều trẻ thành phố không biết.
Những câu nên nói thay cho món quà
Không cho kẹo không có nghĩa là lạnh lùng với trẻ. Một vài câu hỏi đơn giản thường làm trẻ cười tươi hơn cả gói bánh:
- "Con tên gì? Con học lớp mấy?" — rồi nhớ tên trẻ, gọi lại khi chào.
- "Con chỉ cho cô (chú) con đường ra suối được không?" — trẻ được làm người dẫn đường, được tin cậy.
- "Cây này tiếng của con gọi là gì?" — trẻ được làm thầy, khách được học một từ mới.
- "Mẹ con có ở nhà không? Cô (chú) chào mẹ con một tiếng." — nhắc trẻ rằng người lớn nhà mình mới là người khách cần gặp.
Với trẻ lớn hơn, có thể kể chuyện thành phố, cho xem ảnh biển, ảnh tàu hoả trên điện thoại rồi hỏi lại chuyện bản. Một cuộc trò chuyện ngang hàng để lại nhiều điều tốt hơn một món đồ.
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều bản du lịch, người lớn trong bản và nhà trường đã tự đặt quy ước nhắc khách không cho kẹo, tiền. Người đi thăm chỉ cần làm theo, và nhắc nhẹ những người cùng đoàn. Một đứa trẻ được đi học đều, được bảo vệ khỏi ống kính người lạ là món quà bền hơn mọi gói kẹo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên cho kẹo trẻ em vùng cao?
Kẹo làm trẻ sâu răng ở nơi khó được khám răng, và dạy trẻ thói quen đứng chờ khách để xin. Khi nhiều đoàn khách cùng làm vậy mỗi ngày, trẻ dễ bỏ học, chạy ra đường xe.
Có nên cho tiền trẻ em ăn xin ở điểm du lịch không?
Không nên. Tiền cho trẻ trở thành lý do để người lớn giữ trẻ ngoài trường học. Muốn giúp thì giúp qua trường, qua xã hoặc qua tổ chức có kế hoạch rõ ràng.
Chụp ảnh trẻ em dân tộc có cần xin phép không?
Cần, và phải xin phép bố mẹ hoặc người lớn trong nhà, không chỉ hỏi trẻ. Không chụp trẻ đang tắm, đang khóc hay ốm, và không đăng ảnh rõ mặt kèm tên bản cụ thể.
Muốn tặng quà cho trẻ em vùng cao thì làm thế nào?
Liên hệ nhà trường hoặc ủy ban xã để hỏi trẻ đang thiếu gì, rồi góp theo kế hoạch của họ. Không mang đồ đến phát tự phát giữa bản hay bắt trẻ cầm quà chụp ảnh.
Thấy trẻ em có dấu hiệu bị ép đi xin thì làm gì?
Báo ngay chính quyền xã nơi đó hoặc gọi 113. Không tự ý đưa trẻ đi, không đối đầu với người lớn đi cùng trẻ.
