Bản Lác (Phú Thọ): làm khách nhà sàn người Thái ở Mai Châu

Bản Lác là bản người Thái Trắng nằm giữa thung lũng Mai Châu, nay thuộc tỉnh Phú Thọ, và là một trong những nơi đón khách ngủ nhà sàn sớm nhất ở miền Bắc, từ đầu thập niên 1990. Đến đây, khách ngủ trên sàn gỗ cùng một mái nhà với chủ, ăn bữa cơm Thái, xem xoè buổi tối và đi bộ hoặc đạp xe quanh cánh đồng. Ở một đêm là đủ để cảm được nhịp bản; ở hai đêm thì kịp đi chậm và trò chuyện với người già.

Bản Lác ở đâu, đi đường nào

Bản nằm ở đáy thung lũng Mai Châu, vùng trước đây thuộc tỉnh Hoà Bình, từ tháng 7/2025 thuộc tỉnh Phú Thọ sau khi ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hoà Bình hợp nhất. Từ Hà Nội đi theo quốc lộ 6 về phía tây, qua thành phố Hoà Bình cũ, leo đèo Thung Khe rồi đổ dốc xuống thung lũng. Cả quãng đường mất chừng ba đến bốn giờ xe tuỳ giờ đi và tình trạng đường.

Đèo Thung Khe hay có sương vào buổi sáng mùa đông và đầu xuân. Đi xe máy thì nên khởi hành sau khi trời sáng hẳn, giữ khoảng cách với xe tải chở đá. Đến chân thung lũng, đường vào bản là đường bê tông phẳng, đi bộ từ chỗ gửi xe vào trong bản chỉ vài phút.

Bản Lác có hai phần dễ nhận: dãy nhà sàn sát đường chính, nhiều nhà mở tầng dưới bày bán vải thổ cẩm, và phần bản phía trong, sát cánh đồng, yên hơn. Người muốn ngủ ngon, nghe được tiếng ếch nhái buổi tối thì nên hỏi chọn nhà ở phía trong.

Ngủ nhà sàn: một đêm diễn ra thế nào

Nhà sàn đón khách ở Bản Lác phần lớn là nhà sàn gỗ truyền thống của người Thái Trắng, được chủ nhà sửa thêm khu tắm và nhà vệ sinh ở tầng dưới hoặc nhà phụ. Tầng trên là một gian rộng: chủ nhà trải đệm thành hàng dọc theo vách, mỗi đệm có màn và chăn. Đoàn đông có thể ngủ chung một gian; nhiều nhà nay có thêm phòng ngăn riêng cho gia đình nhỏ.

Những điều chủ nhà mong khách nhớ

• Cởi giày dép trước khi lên cầu thang. Dép để ngay chân cầu thang, mũi quay ra ngoài cho gọn.
• Không ngồi, không gác chân lên bếp lửa và chỗ đặt kiềng. Bếp là chỗ trọng trong nhà người Thái; muốn hơ tay thì ngồi quanh, không bước qua.
• Hỏi trước khi vào gian thờ hoặc khu vực chủ nhà ngủ. Không phải nhà nào cũng có, nhưng hỏi là phép lịch sự.
• Nói nhỏ sau mười giờ đêm. Sàn gỗ truyền tiếng rất xa, một nhóm cười to ở đầu nhà là cả nhà nghe.
• Đi vệ sinh ban đêm mang đèn pin, bám tay vịn cầu thang. Cầu thang nhà sàn dốc và ướt sương.

Buổi sáng ở bản thường bắt đầu sớm. Gà gáy, tiếng chày, tiếng xe máy đi nương. Ngủ dậy cùng nhà là cách tốt nhất để thấy Bản Lác không phải sân khấu, mà là chỗ người ta sống.

Bữa cơm Thái: ăn gì, ngồi thế nào

Bữa cơm đón khách thường dọn trên mâm tre hoặc mâm gỗ đặt giữa sàn, mọi người ngồi xếp bằng quanh mâm. Món quen thuộc là xôi nếp hấp trong chõ, cơm lam, cá suối nướng, thịt gà đồi, rau rừng xào và chẳm chéo — thứ chấm cay giã từ ớt, mắc khén, rau thơm. Người Thái ăn xôi bằng tay: vo một nắm nhỏ, chấm vào chẳm chéo.

Rượu cần hay rượu ngô có thể được mời trong bữa. Khách không uống được cứ cười và nói thật, chủ nhà ở bản làm du lịch đã quen. Người uống được cũng nên biết dừng sớm, vì sáng hôm sau còn đi đường đèo.

Nếu ở nhà sàn mà có trẻ nhỏ, nên báo trước với chủ nhà món nào bé không ăn được, nhất là đồ cay và các món có mắc khén.

Xoè buổi tối và những điều nên biết

Nhiều nhà sàn và nhóm văn nghệ trong bản biểu diễn xoè, múa sạp vào buổi tối cho đoàn khách. Xoè Thái là di sản quen thuộc của vùng Tây Bắc; năm 2021, nghệ thuật Xoè Thái được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Điệu xoè vòng cuối buổi thường mời khách vào cùng nắm tay. Không cần biết múa, chỉ cần theo nhịp bước của người bên cạnh. Khi múa sạp thì nhìn chân người đi trước, bước vào lúc hai cây sạp tách ra; trẻ nhỏ nên có người lớn dắt.

Biểu diễn ở bản thường có thu phí theo buổi và do nhóm văn nghệ trong bản tổ chức. Khách ở nhà nào thì hỏi chủ nhà đó, đừng tự gọi loa đài, mở nhạc riêng trong bản.

Đi bộ một vòng quanh Bản Lác

Phần đáng giá nhất của Bản Lác lại không nằm ở nhà sàn, mà ở cánh đồng bao quanh. Một vòng đi bộ hoặc đạp xe gợi ý:

1. Sáng sớm: từ nhà sàn đi ra con đường bê tông nhỏ giữa ruộng, nhìn sương tan dần trên các dãy núi bao thung lũng.
2. Giữa buổi: đi sang các bản lân cận như bản Pom Coọng, ghé xem người làng dệt vải ở tầng dưới nhà sàn.
3. Trưa: về nhà nghỉ, tránh nắng. Giờ trưa cũng là giờ người trong bản nghỉ.
4. Chiều muộn: đạp xe ra phía chân núi xem nắng xiên qua ruộng, quay về trước khi tối hẳn.

Những tuyến đi bộ dài nhiều ngày ở vùng Mai Châu – Pù Luông là một chuyện khác, cần người dẫn đường và chuẩn bị riêng; ở đây chỉ nói tới vòng quanh bản.

Đi mùa nào

Ngày thường trong tuần bản yên hơn hẳn cuối tuần. Dịp lễ dài, Bản Lác có lúc đông như một phố nhỏ.

Góc nhìn hôm nay: giữ gì cho bản

Bản Lác là ví dụ được nhắc nhiều về du lịch cộng đồng đi sớm: người bản tự làm chủ nhà sàn, tiền ở lại bản. Mặt trái cũng thấy rõ: nhà bê tông xen vào, hàng thổ cẩm in máy lẫn với vải dệt tay, tiếng loa buổi tối. Khách góp được một phần nhỏ:

• Muốn mua thổ cẩm thì hỏi người bán vải nào dệt tay, xem người dệt làm việc; chấp nhận vải dệt tay có giá khác hẳn hàng in.
• Không mua cây rừng, lan rừng, mật gấu, thú rừng hay chim rừng nếu có ai mời.
• Mang chai nước dùng lại, không để chai nhựa trên ruộng.
• Xin phép trước khi chụp người dệt vải hay người già ngồi đầu cầu thang.

Muốn hiểu thêm về người Thái Trắng, có thể đọc về văn hoá Thái ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tại Hà Nội trước khi lên; ở đó có nhà sàn Thái dựng lại ngoài trời để so với nhà sàn thật ở bản.