Làng Kon K'tu (Quảng Ngãi): làng Ba Na ven sông Đắk Bla

Kon K'tu là làng của người Ba Na nằm bên sông Đắk Bla, cách khu trung tâm Kon Tum cũ không xa, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi sau khi Kon Tum hợp nhất vào Quảng Ngãi tháng 7/2025. Làng có nhà rông, những nếp nhà sàn gỗ, vườn cây và lối đi ra bờ sông; một số hộ đón khách ăn ở và dẫn đi quanh làng. Đến Kon K'tu là đến một làng đang sống, không phải khu trưng bày: đi chậm, hỏi trước, nhất là khi muốn lên nhà rông.

Kon K'tu ở đâu và đi thế nào

Làng nằm ở vùng ven phía đông khu trung tâm Kon Tum cũ, gần dòng Đắk Bla — con sông chảy qua giữa vùng đất Kon Tum. Từ trung tâm đi xe máy hoặc ô tô chừng mười lăm, hai mươi phút, đoạn cuối là đường làng nhỏ giữa vườn cây và ruộng.

Kon Tum trước đây là một tỉnh Tây Nguyên riêng. Sau sáp nhập, tỉnh Quảng Ngãi mới trải từ biển lên tới cao nguyên, nên nhiều người đi đường vẫn nói "lên Kon Tum" theo thói quen. Đi từ các tỉnh phía Bắc, nhiều người bay đến Pleiku (nay thuộc tỉnh Gia Lai) rồi đi đường bộ lên phía bắc, mất khoảng một giờ.

Đi bộ quanh làng: xem gì

1. Nhà rông: mái cao vút giữa làng, là chỗ người làng họp bàn, đón khách, làm lễ chung. Nhìn từ xa đã thấy.
2. Nhà sàn gia đình: nhiều nhà sàn gỗ còn giữ dáng truyền thống, xen lẫn nhà xây mới. Cầu thang gỗ, hiên rộng, gầm sàn để củi, nông cụ.
3. Vườn và ruộng: mì, lúa, cà phê, cây ăn quả quanh làng. Mùa khô, người làng phơi lúa, mì trước nhà.
4. Bờ sông Đắk Bla: bãi bồi, bãi cát, thuyền nhỏ; buổi chiều trẻ con ra tắm, người lớn đi làm về.

Cả vòng đi thong thả mất vài giờ. Nên có người trong làng dẫn đi: vừa hiểu đúng hơn, vừa tránh lạc vào khu vực người ta không muốn khách tới.

Nhà rông: lên thế nào cho phải phép

Nhà rông là trái tim của làng Ba Na. Ở đây chỉ nói chuyện người đi thăm nên làm gì; cấu trúc và ý nghĩa kiến trúc nhà rông là một đề tài riêng.

• Hỏi người làng trước khi lên. Mỗi làng có quy ước riêng về việc ai được lên nhà rông, lúc nào. Có lúc nhà rông đang họp làng, đang chuẩn bị lễ, khách nên đứng ngoài.
• Cởi giày dép trước cầu thang như khi lên nhà sàn.
• Không đụng vào ché, chiêng, cột lễ và các vật treo trong nhà rông. Đó là tài sản chung, nhiều món là đồ lễ.
• Không ngồi, không leo lên mái để chụp ảnh, không viết vẽ lên cột gỗ.
• Ở lâu thì ngồi quanh bếp, nghe người già nói chuyện thay vì đi lại nhiều.

Những quy ước sâu hơn của người Ba Na về già làng, luật tục, lễ hội là chuyện của người trong làng. Khách chỉ cần nhớ một điều: khi không chắc, hỏi.

Làm khách nhà sàn Ba Na

Ở lại một đêm trong làng là cách tốt nhất để thấy nhịp Kon K'tu: sáng sớm người lớn ra rẫy, ruộng; chiều về quây quần ở hiên nhà. Chỗ ngủ thường là gian sàn rộng có đệm, màn; nhà tắm, nhà vệ sinh làm thêm ở dưới hoặc bên cạnh.

Bữa cơm

Bữa ăn có cơm, cơm lam, gà nướng, cá suối, rau rừng, đọt mì, măng, muối ớt giã. Rượu ghè có thể được mời vào dịp vui — đó là rượu uống chung bằng cần, mỗi người uống một lượt. Không uống được thì cúi chào, cảm ơn; không ai ép người khách đã nói thật.

Những việc nhỏ khách làm được

• Phụ dọn mâm, rửa bát nếu chủ nhà cho.
• Theo người làng ra vườn hái rau, ra sông khi họ cho đi cùng.
• Hỏi chuyện về làng: làng có từ bao giờ, sông thay đổi ra sao, mùa nào nước lớn.

Một ngày một đêm ở Kon K'tu gợi ý

1. Đầu giờ chiều: đến làng, nhận chỗ nghỉ, uống nước với chủ nhà, hỏi những điều làng mong khách giữ.
2. Chiều muộn: đi bộ ra bờ sông khi nắng dịu, xem người làng đi rẫy về, trẻ con tắm sông ở chỗ nước nông có người lớn trông.
3. Tối: ăn cơm cùng nhà; nếu làng có buổi đánh chiêng cho khách thì ngồi nghe, chỉ vào vòng xoang khi được mời.
4. Sáng sớm: dậy cùng nhà, đi một vòng làng khi sương còn trên mặt sông, ghé nhà rông nếu được người làng dẫn.
5. Trước trưa: gấp chăn, dọn chỗ ngủ, cảm ơn chủ nhà rồi về trung tâm hoặc đi tiếp.

Lịch như vậy giúp tránh giờ nắng gắt giữa trưa trên cao nguyên, và để khách thấy làng vào hai thời điểm sống động nhất trong ngày: chiều về và sáng sớm.

Đi mùa nào

Với người đi thăm làng, mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng 4 năm sau là thời điểm thuận nhất.

Nắng, bụi, muỗi: giữ sức khoẻ ở cao nguyên

Tây Nguyên mùa khô nắng rất gắt dù không khí mát; mùa mưa thì ẩm và nhiều muỗi. Vài điều nên mang theo:

• Mũ rộng vành, áo dài tay mỏng cho những giờ đi bộ giữa trưa.
• Khẩu trang khi đi xe máy trên đường đất đỏ mùa khô.
• Kem chống muỗi, ngủ trong màn — nhất là ở nhà gần sông, gần vườn.
• Nước uống đóng sẵn hoặc nước đã đun sôi; không uống nước sông, nước suối.

Sốt cao sau chuyến đi vùng rừng núi thì đi khám sớm và kể với bác sĩ là vừa từ đâu về.

Quanh Kon K'tu: ghép thêm gì trong một ngày

Từ khu trung tâm Kon Tum cũ, nhiều người ghép chuyến thăm Kon K'tu với nhà thờ gỗ Kon Tum — công trình gỗ do các nhà truyền giáo dựng từ đầu thế kỷ 20 — và cầu treo Kon Klor bắc qua sông Đắk Bla, gần đó có một nhà rông lớn của làng Kon Klor. Ba điểm này nằm trong bán kính hẹp, đi trong một ngày được.

Góc nhìn hôm nay

Kon K'tu là làng gần thành phố, nhà mới mọc nhanh, đời sống thay đổi. Du lịch cộng đồng giúp một số hộ có thêm thu nhập và có lý do giữ nhà sàn, nhà rông, nhưng chỉ khi khách đến theo cách nhẹ nhàng.

• Đi nhóm nhỏ, có người làng dẫn.
• Không phát kẹo, tiền cho trẻ em; muốn giúp thì qua trường, qua xã.
• Không mua ché cổ, chiêng cổ, đồ lễ của làng nếu có ai rao bán — những thứ đó rời làng là mất luôn.
• Không mua gỗ quý, lan rừng, động vật hoang dã.

Muốn hiểu thêm về người Ba Na trước khi đến, có thể ghé bảo tàng tỉnh ở khu trung tâm Kon Tum cũ hoặc phần Tây Nguyên trong Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, nơi có nhà rông Ba Na dựng lại ngoài trời.