Bản Pác Ngòi (Thái Nguyên): ở nhà sàn Tày bên hồ Ba Bể

Bản Pác Ngòi là bản người Tày nằm ngay mép hồ Ba Bể, trong vùng vườn quốc gia Ba Bể, trước thuộc tỉnh Bắc Kạn, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Phần lớn nhà trong bản là nhà sàn gỗ, nhiều nhà mở cửa đón khách ngủ lại; từ bến thuyền của bản có thể đi thuyền trên hồ, ghé đảo nhỏ, hang động và thác. Chuyến đi hợp nhất là hai ngày một đêm: chiều đến bản, sáng sớm ra hồ khi sương còn trên mặt nước.

Pác Ngòi nằm ở đâu

Bản thuộc vùng Nam Mẫu ở phía nam hồ Ba Bể. Tỉnh Bắc Kạn cũ đã hợp nhất với Thái Nguyên từ tháng 7/2025, nên trên giấy tờ hiện nay, Pác Ngòi thuộc tỉnh Thái Nguyên; còn trong cách nói của người đi du lịch, cái tên "Pác Ngòi – Ba Bể" vẫn giữ nguyên.

Từ Hà Nội, đường lên Ba Bể đi qua trung tâm Thái Nguyên, Chợ Mới, khu trung tâm Bắc Kạn cũ rồi rẽ lên vùng hồ; cả quãng thường mất năm, sáu giờ xe. Đoạn cuối là đường đèo quanh co trong rừng, nên đi ban ngày.

Bản nằm sát bờ hồ, đường xe vào tận đầu bản. Từ chỗ đỗ xe đi bộ vào các nhà sàn chỉ vài phút, đường bản bằng phẳng, trẻ nhỏ và người lớn tuổi đi được.

Hồ Ba Bể: vì sao cái bản này đặc biệt

Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn trong vùng núi đá vôi phía Bắc, gồm ba nhánh hồ nối vào nhau — người Tày gọi là Pé Lầm, Pé Lù, Pé Lèng, cũng là gốc của cái tên "Ba Bể". Hồ nằm trong vườn quốc gia và đã được công nhận là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.

Điều đó có nghĩa: Pác Ngòi là bản nằm trong một khu bảo tồn. Rừng quanh hồ không phải chỗ để hái, chặt hay bắt. Cá trong hồ, chim trên cây, phong lan trên vách đá đều thuộc khu bảo vệ.

Ngủ nhà sàn Tày ở Pác Ngòi

Nhà sàn người Tày ở Ba Bể thường làm bằng gỗ, mái lợp ngói hoặc lá cọ, tầng dưới trước kia để nông cụ, củi, nay nhiều nhà lát lại làm chỗ ăn uống cho khách. Tầng trên chia gian thờ, gian ở của gia đình và gian ngủ cho khách. Khách được trải đệm, màn, chăn; nhiều nhà nay có phòng nhỏ riêng.

Mấy điều nhỏ mà chủ nhà để ý

• Gian thờ tổ tiên thường ở chính giữa, đối diện cửa chính. Không ngồi quay lưng, không phơi đồ, không để giày dép gần gian thờ.
• Bếp lửa là trung tâm nhà sàn. Ngồi quanh bếp, không đặt chân lên kiềng.
• Sàn gỗ truyền âm. Đi nhẹ, nói nhỏ khi chủ nhà đã nghỉ.
• Muốn tắm khuya, giặt đồ, hỏi chủ nhà trước — nhiều nhà dùng bình nước nóng nhỏ.

Bữa cơm Tày bên hồ

Bữa cơm thường có cá hồ nướng hoặc rán, rau ăn theo mùa hái ở vườn nhà, măng, thịt gà, thịt lợn, xôi nếp. Mùa lễ tết, người Tày làm thêm các loại bánh từ gạo nếp. Chủ nhà hay mời rượu ngô hoặc rượu men lá — từ chối được, cứ nói thật.

Nên hỏi trước: cá này là cá nuôi hay cá đánh ở hồ, vào mùa nào thì được đánh. Một số mùa trong năm hồ có quy định hạn chế đánh bắt để cá sinh sản. Khách không nên gọi riêng các món "đặc sản rừng" như thịt thú rừng hay chim rừng.

Đi thuyền trên hồ: một buổi sáng gợi ý

Thuyền máy và thuyền nhỏ đón khách ở bến của bản. Một vòng phổ biến kéo dài nửa ngày:

1. Ra hồ lúc sương sớm, nhìn mặt hồ phẳng giữa các vách núi đá vôi.
2. Ghé đảo nhỏ giữa hồ gắn với truyền thuyết bà goá — câu chuyện dân gian về trận lụt tạo nên hồ, một người đàn bà tốt bụng được cứu, chỗ nhà bà thành hòn đảo. Đó là truyền thuyết, không phải sử liệu.
3. Theo sông Năng tới động Puông, hang đá vôi lớn mà thuyền đi xuyên qua, trên vách có nhiều dơi.
4. Ghé thác Đầu Đẳng nếu mực nước cho phép.
5. Quay về bản trước trưa, tránh nắng giữa hồ.

Luôn mặc áo phao, kể cả khi người lái thuyền nói "hồ êm lắm". Trẻ nhỏ ngồi giữa thuyền, không thò tay xuống nước khi thuyền đang chạy. Không đi thuyền khi trời giông.

Đi mùa nào

Một buổi chiều trên bờ: đạp xe và đi bộ

Ngoài thuyền, bờ hồ quanh Pác Ngòi là chỗ đi chậm rất dễ chịu. Đường bê tông nhỏ chạy dọc bờ và qua các bản lân cận; nhiều nhà cho mượn hoặc cho thuê xe đạp. Một buổi chiều gợi ý:

1. Đạp xe dọc bờ hồ theo con đường nhỏ, dừng ở những chỗ nhìn ra mặt nước giữa hai dãy núi.
2. Ghé các bản lân cận, xem ruộng lúa, nương ngô men theo chân núi.
3. Đi bộ tới bến khi nắng xiên, ngồi xem thuyền đánh cá trở về.
4. Về bản trước khi tối, vì đường ven hồ không có đèn.

Nhớ đi bên phải đường, nhường xe máy của người bản đi làm về, và không dừng xe giữa đường hẹp để chụp ảnh. Nếu muốn đi rừng sâu trong vườn quốc gia, phải có người dẫn đường của vườn hoặc người địa phương và đi theo lối được phép.

Then, đàn tính: chỉ nghe mà không cần biểu diễn

Buổi tối, có nhà mời khách nghe hát then với đàn tính. Then là một hình thức nghi lễ – nghệ thuật của người Tày, Nùng, Thái, được UNESCO ghi danh năm 2019. Then trình diễn cho khách là then văn nghệ; còn then nghi lễ trong gia đình là chuyện riêng của người Tày, khách không nên đòi xem.

Góc nhìn hôm nay

Pác Ngòi là bản vừa nằm trong vườn quốc gia vừa sống bằng du lịch, nên mỗi hành động nhỏ của khách đều chạm vào hồ:

• Không xả xà phòng, dầu gội, rác xuống hồ, kể cả khi tắm ở bến.
• Không hái phong lan trên vách đá, không mua lan rừng, cây cảnh rừng, mật ong "rừng" có bán kèm tổ hay ong.
• Không thả đèn trời, không đốt pháo bên hồ.
• Không mở loa trên thuyền.

Muốn đọc thêm, có thể tìm hiểu về văn hoá Tày qua các bảo tàng ở Thái Nguyên, nhất là Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở trung tâm tỉnh — một điểm dừng hợp lý trên đường lên.