Làng Lô Lô Chải (Tuyên Quang): nhà trình tường ở cực Bắc

Lô Lô Chải là làng của người Lô Lô và người Mông nằm ngay dưới chân núi Rồng ở xã Lũng Cú, sát điểm cực Bắc của Việt Nam, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Làng nổi tiếng vì những ngôi nhà trình tường bằng đất nện, mái ngói âm dương, hàng rào đá xếp khô, và vì nhiều hộ trong làng đã mở nhà đón khách ngủ lại. Đến Lô Lô Chải nên ở một đêm, đi mùa khô, mang áo đủ ấm và nhớ một điều: trên cao nguyên đá, nước là thứ quý nhất trong nhà.

Làng ở đâu, đi thế nào

Lũng Cú trước đây thuộc tỉnh Hà Giang; từ tháng 7/2025, Hà Giang hợp nhất với Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang mới. Làng Lô Lô Chải nằm ở cuối cung đường lên điểm cực Bắc, gần như sát chân cột cờ Lũng Cú.

Từ khu trung tâm Hà Giang cũ, đường lên Lũng Cú đi qua dốc Bắc Sum, cổng trời Quản Bạ, Yên Minh rồi Đồng Văn trước khi rẽ lên Lũng Cú. Đường đã rải nhựa nhưng nhiều đoạn đèo dốc và cua tay áo, nếu dừng ngắm cảnh thì thường mất trọn một ngày. Phần lớn khách đi theo vòng kéo dài ba bốn ngày quanh cao nguyên đá và chọn Lô Lô Chải làm chỗ ngủ một đêm.

Đường đèo, sương mù và xe khách đường dài là những rủi ro chính. Người chưa quen đi đèo bằng xe máy nên thuê xe có người lái địa phương hoặc đi ô tô.

Nhà trình tường: vì sao làng trông như vậy

Nhà ở Lô Lô Chải phần lớn là nhà trình tường: đất được đổ vào khuôn ván rồi nện chặt từng lớp, tường dày có khi tới nửa mét. Lối dựng này hợp với khí hậu cao nguyên đá: mùa đông giữ ấm, mùa hè giữ mát. Mái lợp ngói âm dương bằng đất nung; quanh nhà là hàng rào đá xếp khô, không dùng vữa, đá lấy ngay trên nương.

Nhìn từ trên đường xuống, cả làng là một mảng màu đất vàng và ngói nâu nằm giữa những ruộng ngô bậc thang lẫn đá xám. Nhiều nhà được sửa lại để đón khách: thêm nhà vệ sinh, nhà tắm nước nóng, gian ngủ trên gác. Nhưng cấu trúc tường đất và rào đá vẫn được giữ, phần lớn nhờ du lịch cộng đồng cần đúng những thứ đó.

Người Lô Lô: một dân tộc nhỏ nên tìm hiểu trước

Người Lô Lô là một trong những dân tộc có số dân ít ở Việt Nam, sống tập trung ở vùng cao giáp biên giới phía Bắc. Trang phục phụ nữ Lô Lô dễ nhận: áo, khăn đính nhiều mảnh vải màu ghép thành hình tam giác, răng cưa, sặc sỡ hơn hẳn trang phục chàm của người Mông cùng làng.

Người Lô Lô ở vùng này còn giữ trống đồng, dùng trong những nghi lễ quan trọng của dòng họ. Đó là đồ thiêng, không phải đồ trưng bày. Khách thấy trống trong nhà thì đừng tự ý gõ, sờ hay chụp ảnh khi chưa hỏi.

Trong làng có cả người Mông. Hai cộng đồng sống cạnh nhau, khác nhau về tiếng nói và trang phục. Hỏi chủ nhà mình là người Lô Lô hay người Mông là câu mở chuyện tự nhiên, nhiều chủ nhà vui vẻ kể.

Ngủ lại một đêm: nước, lửa và cái lạnh

Nước

Cao nguyên đá là vùng thiếu nước. Nhiều nhà trữ nước mưa trong bể, mùa khô có lúc phải chở nước từ xa. Tắm nhanh, không để vòi chảy khi đánh răng, không giặt đồ to ở nhà chủ. Đây là món quà thiết thực nhất khách có thể để lại cho làng.

Lửa

Mùa lạnh, cả nhà quây quần quanh bếp lửa. Không đốt giấy, nhựa vào bếp; không bước qua bếp; không cho trẻ nhỏ chạy quanh bếp. Nhà trình tường có gác gỗ, lửa bén lên là rất nhanh.

Cái lạnh

Từ tháng 12 tới tháng 2, ban đêm có thể xuống rất thấp, có năm có băng giá trên các đỉnh quanh vùng. Nhà nhiều chăn dày nhưng sàn và tường lạnh. Mang áo ấm nhiều lớp, tất len, mũ len; trẻ nhỏ và người già cần giữ ấm chân, ngực khi ra ngoài lúc sáng sớm.

Đi mùa nào

Cao nguyên đá Đồng Văn, vùng bao quanh Lũng Cú, được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu năm 2010. Những vách đá vôi, thung lũng sâu mà khách thấy dọc đường là lý do của danh hiệu ấy.

Một buổi ở Lô Lô Chải gợi ý

1. Chiều: đến làng trước 4 giờ, nhận chỗ ngủ, đi bộ quanh các ngõ rào đá.
2. Hoàng hôn: đứng ở rìa làng nhìn nắng xuống trên các mái ngói, tránh đứng giữa ngõ khi bò, dê về chuồng.
3. Tối: ăn cơm cùng nhà, hỏi chuyện chủ nhà về nhà trình tường và mùa ngô.
4. Sáng sớm: leo lên chân cột cờ khi còn vắng, rồi quay về ăn sáng.
5. Trước khi đi: gấp chăn, gom rác, cảm ơn chủ nhà.

Hành lý cho một đêm trên cao nguyên đá

• Áo nhiều lớp: áo giữ nhiệt, áo len, áo khoác gió; mùa đông thêm áo phao.
• Giày đế bám: ngõ đá, bậc đá dễ trượt khi có sương.
• Đèn pin: ngõ làng buổi tối rất tối, nhà vệ sinh có khi ở ngoài nhà chính.
• Bình nước dùng lại, túi đựng rác: để không phải mua thêm chai nhựa ở nơi rác khó xử lý.
• Thuốc cá nhân đang dùng và thuốc say xe nếu hay say — đường đèo dài.
• Giấy tờ tuỳ thân: chủ nhà cần để thông báo lưu trú theo quy định.

Góc nhìn hôm nay

Lô Lô Chải là ví dụ đáng chú ý về chuyện du lịch cộng đồng có thể giữ được kiến trúc làng: chính vì khách tìm đến nhà trình tường, người làng có lý do giữ tường đất thay vì đổ bê tông. Nhưng nước, rác và tiếng ồn vẫn là áp lực thật trên một vùng đất khó.

• Mang bình nước dùng lại, mang túi đựng rác, đem rác nhựa ra khỏi làng.
• Không mở loa to, không đốt lửa trại riêng.
• Không mua cây cảnh đào từ núi đá, lan rừng hay thú rừng.
• Không trèo lên hàng rào đá để chụp ảnh — đá xếp khô đổ ra là chủ nhà mất cả buổi xếp lại.

Muốn đọc thêm về người Lô Lô và các dân tộc vùng cao nguyên đá, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội là nơi bắt đầu dễ nhất.