Thôn Thái Hải (Thái Nguyên): làng nhà sàn sinh thái của người Tày

Thôn Thái Hải là làng nhà sàn của người Tày ở vùng ven khu trung tâm Thái Nguyên, được dựng nên từ đầu những năm 2000 bằng cách đưa những ngôi nhà sàn cũ từ nhiều nơi về dựng lại trên một khu đồi rừng, rồi người Tày đến ở và giữ nếp sống trong đó. Đây là một làng sinh thái do cộng đồng tự quản: khách đến ăn ở trong nhà sàn, làm bánh, nấu ăn, nghe hát then cùng người làng. Vì gần Hà Nội, Thái Hải hợp với gia đình có trẻ nhỏ và đoàn học sinh muốn ở nhà sàn một đêm mà không phải đi đường đèo dài.

Thái Hải ở đâu

Làng nằm trên vùng đồi thấp phía tây khu trung tâm Thái Nguyên, cách trung tâm khoảng mười mấy cây số, gần vùng chè nổi tiếng của tỉnh. Từ Hà Nội đi theo đường cao tốc lên Thái Nguyên, rồi theo đường tỉnh và đường làng, cả quãng thường chưa tới hai giờ.

Từ tháng 7/2025, tỉnh Thái Nguyên hợp nhất với Bắc Kạn và vẫn giữ tên Thái Nguyên. Thái Hải vì thế vẫn thuộc Thái Nguyên như trước; chỉ có tên xã trên giấy tờ có thể đã thay đổi theo đợt sắp xếp xã.

Một làng "dựng lại": hiểu đúng để không thất vọng

Khác với Bản Lác hay Pác Ngòi — những bản đã có từ nhiều đời — Thái Hải là làng được hình thành có chủ đích. Người khởi xướng là một gia đình Tày trong vùng, lo nhà sàn truyền thống đang mất dần nên đi mua lại những ngôi nhà sàn cũ ở các bản Tày, tháo ra, chở về rồi dựng lại trên đồi, trồng rừng quanh làng và mời các gia đình Tày đến cùng sống.

Hiểu điều đó, người đi thăm sẽ thấy giá trị của Thái Hải ở đúng chỗ:

• Nhà sàn là nhà thật, khung gỗ cũ, có tuổi đời; không phải nhà mô phỏng bằng bê tông.
• Người ở là người Tày thật, nói tiếng Tày, nấu món Tày, hát then.
• Nếp làng được giữ bằng quy ước chung: cảnh quan, rừng, cách đón khách đều do cộng đồng thống nhất.
• Nhưng đây không phải một bản tự nhiên mọc lên theo dòng họ, đồng ruộng qua nhiều thế hệ. Muốn thấy bản như vậy thì lên Ba Bể, Bình Liêu, Cao Bằng.

Ở nhà sàn Thái Hải: một đêm thế nào

Khách ngủ trong nhà sàn gỗ, có đệm, chăn, màn. Nhiều nhà sàn có khu vệ sinh riêng làm thêm. Làng có không gian chung để đoàn đông ăn uống, sinh hoạt, nên Thái Hải đón được cả những đoàn học sinh, đoàn cơ quan mà các bản nhỏ trên núi khó đón.

Những hoạt động thường có

• Làm bánh và nấu ăn cùng người làng: gói bánh, đồ xôi, nướng cá, thịt trên than.
• Giã gạo, xay bột bằng cối chày, cối đá.
• Nghe hát then, đàn tính buổi tối.
• Đi bộ quanh đồi rừng, ra ruộng, vườn rau của làng.
• Ghé đồi chè ở vùng lân cận nếu đi ban ngày.

Các hoạt động này thường do làng sắp xếp theo đoàn; nên liên hệ trước, nói rõ số người, có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi, ai ăn kiêng gì.

Đưa trẻ em và đoàn học sinh đến Thái Hải

Vì đường đi ngắn, địa hình đồi thấp, Thái Hải là một trong những nơi hợp nhất để trẻ thành phố làm quen với nhà sàn. Vài điều giúp chuyến đi trơn tru:

1. Dặn trẻ trước về nhà sàn: cởi giày khi lên nhà, không chạy nhảy trên sàn, không thò tay qua lan can, đi cầu thang bám tay vịn.
2. Chia nhóm nhỏ có người lớn đi cùng khi đi quanh đồi; không cho trẻ ra ao, suối một mình.
3. Chuẩn bị chống muỗi, áo dài tay buổi chiều tối.
4. Cho trẻ một "nhiệm vụ": hỏi người làng tên ba món ăn bằng tiếng Tày, hoặc vẽ lại một ngôi nhà sàn. Trẻ có việc thì trẻ chú ý hơn.
5. Nhắc trẻ cảm ơn người dạy làm bánh, người nấu cơm trước khi về.

Đi mùa nào

Đầu xuân, nhiều làng Tày có lễ hội xuống đồng, cầu mùa; Thái Hải cũng tổ chức các hoạt động đầu năm. Muốn đến đúng dịp, hỏi làng trước vì ngày tổ chức mỗi năm có thể khác.

Khi liên hệ với làng, nên hỏi gì

1. Ngày dự định đến có đang có lễ, sự kiện hay đoàn lớn khác không?
2. Chỗ ngủ là gian chung hay có phòng riêng, nhà vệ sinh ở đâu?
3. Làng có những hoạt động nào hợp với trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi trong đoàn?
4. Có quy định gì về giờ giấc, loa đài, hút thuốc, đồ nhựa?
5. Cần mang giấy tờ gì để làng thông báo lưu trú?

Hỏi trước giúp làng chuẩn bị đúng, và giúp đoàn không bị bất ngờ khi đến nơi.

Danh hiệu và chuyện "làng du lịch"

Thái Hải nhiều năm nay được nhắc tới trong các giải thưởng về du lịch cộng đồng, homestay trong nước và khu vực. Có những thông tin nói làng được tổ chức du lịch của Liên Hợp Quốc (UN Tourism) ghi nhận trong chương trình "Làng du lịch tốt nhất"; người muốn trích dẫn nên tra danh sách chính thức của chương trình theo từng năm thay vì chép lại tin đồn. Danh hiệu chỉ là một phần; điều đáng hỏi hơn là làng giữ nếp sống ra sao khi khách đông lên.

Góc nhìn hôm nay

Thái Hải cho thấy một cách giữ nhà sàn: khi nhà cũ ở bản gốc bị tháo bỏ để xây nhà mới, chúng có thể được dựng lại ở một nơi khác và có người tiếp tục sống trong đó. Cách làm này có giá trị, nhưng không thay được việc giữ nhà sàn ngay trong những bản tự nhiên. Người đi thăm có thể góp phần bằng việc nhỏ:

• Theo quy ước của làng về giờ giấc, chỗ được đi, chỗ không được vào.
• Không hái hoa, bẻ cành, không khắc tên lên cột nhà sàn.
• Mang rác về khu thu gom, hạn chế đồ nhựa dùng một lần.
• Hỏi chuyện người làng về nơi ngôi nhà mình ngủ được tháo về — mỗi ngôi nhà có một quê gốc.

Kết hợp với chuyến thăm Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở khu trung tâm Thái Nguyên, trẻ em sẽ có một ngày rưỡi học về người Tày khá trọn vẹn.