Quê Lê Quý Đôn (Hưng Yên): làng Diên Hà và nhà bác học thế kỷ 18

Quê Lê Quý Đôn (1726–1784) là làng Diên Hà, còn đọc là Duyên Hà, thuộc trấn Sơn Nam xưa; trước năm 2025 làng thuộc tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Tại đây có khu lưu niệm nhà bác học với đền thờ, nhà trưng bày, tượng ông và những không gian gắn với dòng họ Lê. Đến thăm nên dành nửa ngày, đọc trước một chương "Kiến văn tiểu lục" hay "Phủ biên tạp lục", và đi với tâm thế của người đến quê một người cả đời đọc, ghi chép và hỏi han – vì đó chính là điều đáng học nhất ở ông.

Làng Diên Hà ở đâu, đến thế nào

Làng Diên Hà nằm ở vùng đồng bằng phía bắc tỉnh Thái Bình cũ, giữa những cánh đồng lúa và làng mạc trù mật của châu thổ sông Hồng. Sau sắp xếp năm 2025, Thái Bình hợp vào tỉnh Hưng Yên mới, nên làng nay thuộc Hưng Yên. Tên làng và tên vùng xưa (Duyên Hà) giữ nguyên trong sách sử; khi tìm đường, hỏi "khu lưu niệm Lê Quý Đôn" là đủ.

Từ Hà Nội đi theo hướng Hưng Yên rồi xuôi về vùng Thái Bình cũ, khoảng chín mươi đến một trăm cây số, mất chừng hai tiếng đến hai tiếng rưỡi. Từ trung tâm Thái Bình cũ thì gần hơn, khoảng bốn mươi lăm phút.

Lê Quý Đôn là ai: vài mốc chắc chắn

Lê Quý Đôn tên lúc nhỏ là Lê Danh Phương, con của tiến sĩ Lê Trọng Thứ. Những mốc đời ông được ghi nhận khá thống nhất:

Ông thường được gọi là "nhà bác học" vì viết về rất nhiều lĩnh vực: sử, địa lý, văn học, triết học, kinh tế, thậm chí cả nông nghiệp, khoáng sản, thực vật.

Những cuốn sách nên đọc trước khi đi

Đến quê Lê Quý Đôn mà không đọc dòng nào của ông thì chuyến đi sẽ chỉ còn lại tấm ảnh trước tượng. Các tác phẩm của ông phần lớn viết bằng chữ Hán, đã có bản dịch tiếng Việt. Gợi ý đọc trước, mỗi cuốn vài trang:

• "Kiến văn tiểu lục": những điều ông thấy, nghe, ghi chép về nhiều mặt đời sống, lịch sử, phong tục. Dễ đọc nhất cho người mới.
• "Phủ biên tạp lục": ghi chép về xứ Thuận Hoá, Quảng Nam thế kỷ 18: đất đai, thuế khoá, sản vật, đường sá. Rất hợp cho ai quan tâm miền Trung.
• "Vân đài loại ngữ": bộ sách như một bách khoa thư nhỏ về trời đất, sự vật, chữ nghĩa.
• "Đại Việt thông sử": bộ sử viết theo lối kỷ truyện về thời Lê sơ.
• "Toàn Việt thi lục": tuyển tập thơ các đời mà ông sưu tầm, biên soạn.

Không cần đọc hết, chỉ cần nhặt vài mẩu để thấy cách ông ghi chép: cụ thể, có số, có tên đất, tên người. Đó cũng là cách đáng học để ghi lại chính chuyến đi của mình.

Khu lưu niệm: đi một vòng xem gì

• Đền thờ Lê Quý Đôn: nơi thờ ông, có hoành phi, câu đối. Khách thắp hương, đọc câu đối, nhờ người trông coi giải nghĩa nếu là chữ Hán.
• Nhà trưng bày: tư liệu về cuộc đời, gia thế, các tác phẩm và bản in qua các thời. Dành nhiều thời gian nhất ở đây.
• Tượng và khuôn viên: không gian ngoài trời, hợp để ngồi nghỉ, đọc sách.
• Các di tích dòng họ: nhà thờ họ Lê, nơi thờ cha ông. Hỏi người trông coi về đường đi và về các di tích khác của dòng họ trong làng.

Chi tiết các hạng mục có thể thay đổi theo đợt tôn tạo; người trông coi là nguồn cập nhật đáng tin nhất khi đến nơi.

Lịch nửa ngày gợi ý

Đưa học sinh đến quê nhà bác học

Lê Quý Đôn là tấm gương hay được nhắc trong nhà trường về sự ham học. Nhưng nếu chỉ kể "ông thông minh từ nhỏ" thì trẻ khó thấy mình trong đó. Vài cách làm chuyến đi gần hơn:

1. Giới thiệu thói quen ghi chép của ông: ông đi đâu cũng ghi, hỏi, đo đếm. Phát cho trẻ một cuốn sổ nhỏ, giao nhiệm vụ ghi mười điều thấy ở làng.
2. Đọc một đoạn ngắn trong "Phủ biên tạp lục" ghi chép về sản vật một vùng, rồi hỏi trẻ: nếu viết về quê mình, con sẽ ghi những gì.
3. Tránh biến ông thành "thần đồng" không ai bắt chước được. Nhấn vào thói quen đọc, hỏi, ghi – thứ ai cũng làm được.
4. Giữ trật tự ở đền thờ, nói nhỏ, không chạy nhảy.

Làm khách ở làng và chọn mùa

• Ăn mặc kín đáo khi vào đền thờ, nhà thờ họ.
• Không xin chữ, mua bùa cầu đỗ với lời quảng cáo linh nghiệm nếu có người bày bán; đến đây để tưởng nhớ một người đọc sách.
• Không đi tắt qua sân nhà dân khi tìm nhà thờ họ; hỏi đường.
• Cảm ơn người trông coi; nếu muốn góp hương khói thì bỏ vào hòm công đức.

Mùa nào nên đến

Đồng bằng vùng Thái Bình cũ có mùa hè nóng ẩm và mưa bão vào khoảng tháng bảy đến tháng chín. Mùa xuân sau Tết và mùa thu là dễ chịu nhất. Dịp đầu năm và mùa thi, khu lưu niệm thường đông các gia đình đến thắp hương cầu học hành; đi ngày thường sẽ yên hơn, dễ đọc tư liệu hơn.

Góc nhìn hôm nay: học được gì từ một người ghi chép

Đọc đời Lê Quý Đôn, điều dễ thấy nhất là ông không ngừng hỏi và ghi. Trong chuyến đi sứ những năm 1760 – 1762, theo các ghi chép còn lại, ông xướng hoạ thơ văn với sứ thần các nước cũng có mặt ở kinh đô nhà Thanh, trong đó có sứ thần Triều Tiên, và trao đổi sách vở với học giả phương Bắc. Khi vào Thuận Hoá, ông hỏi chuyện quan lại, dân địa phương, đọc sổ sách thuế, rồi chép lại tỉ mỉ thành "Phủ biên tạp lục". Nhiều điều ta biết hôm nay về đời sống xứ Đàng Trong thế kỷ 18 là nhờ những trang ghi ấy.

Đi thăm quê ông không phải để chiêm ngưỡng một thiên tài xa vời, mà để mang về một thói quen gần gũi: đi đâu cũng hỏi, nghe xong thì ghi, ghi xong thì đối chiếu. Muốn tìm hiểu thêm, ngoài các bản dịch tác phẩm của ông, có thể tìm đọc các sách nghiên cứu về ông trong thư viện tỉnh hoặc thư viện các trường đại học có khoa Hán Nôm. Sau chuyến đi, thử viết một trang về làng mình theo cách ông viết: tên đất, sản vật, đường đi, người làm nghề gì. Trang ấy sẽ là món quà quý cho con cháu sau này.