Quỳnh Đôi (Nghệ An): làng khoa bảng và quê cha Hồ Xuân Hương

Làng Quỳnh Đôi ở vùng Quỳnh Lưu, phía bắc tỉnh Nghệ An, gần biển, là một trong những làng khoa bảng nổi tiếng nhất xứ Nghệ, nhiều đời có người đỗ đạt, đặc biệt trong dòng họ Hồ. Theo nhiều tài liệu, đây cũng là quê cha của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, dù tiểu sử bà còn nhiều điểm tranh cãi và bà sống phần lớn đời mình ở Thăng Long. Đến Quỳnh Đôi, khách đi qua các nhà thờ họ, nghe chuyện nếp học của làng, và nên mang theo một thái độ cẩn trọng: những gì về Hồ Xuân Hương thì nghe với chữ "theo nhiều tài liệu", đừng nói chắc.

Quỳnh Đôi ở đâu, đến thế nào

Quỳnh Đôi nằm ở vùng Quỳnh Lưu, giáp ranh Thanh Hoá, cách thành phố Vinh khoảng sáu bảy chục cây số về phía bắc, gần quốc lộ 1 và không xa bờ biển. Từ Vinh đi ô tô hoặc xe máy theo quốc lộ ra bắc khoảng một tiếng rưỡi; từ Thanh Hoá xuôi vào thì gần hơn một chút. Người đi tàu Bắc – Nam có thể xuống ở ga gần vùng Quỳnh Lưu rồi đi tiếp bằng xe.

Vùng ven biển Nghệ An có mùa hè rất nắng, có những đợt gió tây khô nóng, và mùa mưa bão thường dồn vào khoảng tháng chín đến tháng mười một. Mùa xuân sau Tết là lúc dễ đi nhất, cũng là mùa các dòng họ tụ họp, tế tổ.

Làng khoa bảng xứ Nghệ: nếp học của Quỳnh Đôi

Xứ Nghệ nổi tiếng hiếu học trong điều kiện đất đai khắc nghiệt, và Quỳnh Đôi thường được nhắc đến đầu tiên khi kể các làng học của vùng. Qua các triều Lê, Nguyễn, làng có nhiều người đỗ cử nhân, tiến sĩ, nhiều người làm thầy dạy học, làm quan, làm văn. Số người đỗ đạt cụ thể được các tài liệu kể khác nhau; nói "nhiều vị đỗ đạt qua các đời" là cách an toàn.

Điều làm Quỳnh Đôi được giới nghiên cứu chú ý không chỉ là số người đỗ, mà là cách làng tổ chức việc học:

• Hương ước của làng có những điều khoản về khuyến học, trọng người học, được nhắc trong nhiều nghiên cứu về làng xã xứ Nghệ.
• Các dòng họ, nhất là họ Hồ, có nếp nuôi con cháu ăn học, lập ruộng học, ghi tên người đỗ vào gia phả, nhà thờ.
• Văn hội, tư văn: tổ chức của những người có chữ trong làng, lo việc tế lễ, khuyến khích người đi học.

Hỏi người làng "ngày xưa ai đi học thì họ mình giúp thế nào" thường nhận được câu trả lời cụ thể hơn mọi tấm biển giới thiệu.

Hồ Xuân Hương và Quỳnh Đôi: điều chắc và điều còn bàn

Đây là chỗ cần cẩn thận nhất. Những điều được nhiều tài liệu chấp nhận:

• Theo nhiều nhà nghiên cứu, cha bà là ông Hồ Phi Diễn, người làng Quỳnh Đôi, một nhà nho dạy học ở vùng Bắc Hà.
• Bà sống phần lớn cuộc đời ở Thăng Long, quanh vùng Hồ Tây, chứ không ở Quỳnh Đôi.
• Tập "Lưu Hương ký" gồm thơ chữ Hán và chữ Nôm mang tên bà được phát hiện vào giữa thế kỷ 20, giúp giới nghiên cứu biết thêm nhiều điều về cuộc đời bà.

Những điều còn tranh cãi:

• Năm sinh, năm mất: chưa có tư liệu thống nhất, các nhà nghiên cứu đưa ra những mốc khác nhau.
• Gia thế cụ thể: quan hệ của bà với các nhánh họ Hồ, chuyện mẹ bà người ở đâu, có những ý kiến khác nhau.
• Tác giả của các bài thơ Nôm truyền tụng: nhiều bài thơ nổi tiếng được gán cho bà qua truyền miệng; một số bài các nhà nghiên cứu còn nghi ngờ không phải của bà.
• Có hay không nhiều "Hồ Xuân Hương": một số ý kiến từng đặt vấn đề có thể có hơn một người mang tên này; đây là giả thuyết, chưa được chấp nhận rộng rãi.

Vì vậy khi đến Quỳnh Đôi và nghe người làng kể về "bà chúa thơ Nôm" như con cháu trong họ, cứ trân trọng niềm tự hào ấy; khi kể lại, hãy dùng cách nói "theo nhiều tài liệu, quê cha của Hồ Xuân Hương là Quỳnh Đôi". Bình thơ bà là việc của các trang chuyên về thơ văn.

Đi một vòng trong làng: xem gì

Quỳnh Đôi không phải khu du lịch có tuyến tham quan đánh số. Các di tích nằm rải trong làng, nhiều nơi là nhà thờ họ đóng cửa ngày thường. Cách tốt nhất là đến ủy ban xã hoặc nhà văn hoá thôn hỏi thăm, có khi được giới thiệu một người trong làng dẫn đi.

Làm khách ở một làng học xứ Nghệ

Người Nghệ nổi tiếng thẳng tính, chân thật, mến khách theo kiểu kín đáo. Mấy điều nên giữ:

• Chào hỏi rõ ràng, nói mình từ đâu đến, đến làm gì. Người làng sẽ cởi mở hơn khi biết khách đến tìm hiểu về làng học.
• Không so sánh làng này với làng khác kiểu "làng nào nhiều tiến sĩ hơn". Mỗi làng, mỗi họ có niềm tự hào riêng.
• Không tranh luận với người làng về chuyện Hồ Xuân Hương có phải người làng hay không. Có thể hỏi họ biết qua tài liệu nào, nhưng đừng bác bỏ.
• Hỏi trước khi chụp gia phả, bảng tên trong nhà thờ họ; nhiều họ coi đó là tài sản riêng.
• Nếu được mời nước, mời cơm, nhận một chén nước là phải phép; bữa cơm thì cảm ơn và nhận lời nếu không làm phiền.

Đi theo mùa và nối với nơi khác

Đầu xuân, nhiều dòng họ ở Quỳnh Đôi tế tổ, họp mặt khuyến học. Đến đúng dịp sẽ thấy rõ nếp làng, nhưng là ngày của họ; đứng ngoài xem, đừng chen vào. Mùa hè nắng gắt, đi sáng sớm và chiều muộn. Mùa mưa bão nên theo dõi tin thời tiết trước khi đi.

Ai đi xứ Nghệ dài ngày có thể nối Quỳnh Đôi với các làng khoa bảng, quê danh nhân khác trong vùng Nghệ An, Hà Tĩnh, như quê Nguyễn Du ở Tiên Điền. Mỗi nơi một buổi là vừa, để còn thời gian ngồi nghe người làng kể.

Góc nhìn hôm nay: làng học trong thời đi xa

Như nhiều làng học khác, con cháu Quỳnh Đôi phần lớn đã đi học, đi làm khắp nơi. Nhưng nếp cũ vẫn còn qua hội khuyến học, lễ khen thưởng học sinh, các nhà thờ họ ghi tên con cháu đỗ đạt thời nay. Mang về từ Quỳnh Đôi một điều đơn giản: ở đây, việc học từng là việc của cả làng, cả họ, và một người đỗ là niềm vui chung. Đó là điều đáng kể lại cho con cháu nhà mình.