Làng Mộ Trạch (Hải Phòng): làng tiến sĩ xứ Đông và dòng họ Vũ

Làng Mộ Trạch ở vùng Bình Giang thuộc Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sắp xếp năm 2025, thường được gọi là "làng tiến sĩ xứ Đông" vì qua các triều đại có nhiều người đỗ đại khoa, phần đông thuộc dòng họ Vũ. Đến thăm, khách đi bộ theo trục đường làng với những ngõ nhỏ toả ra hai bên, ghé nhà thờ họ Vũ và các họ khác, đứng bên giếng làng, nghe người làng kể chuyện khoa cử. Mộ Trạch cách Hà Nội chỉ chừng năm, sáu chục cây số, đi về trong một ngày dễ dàng.

Mộ Trạch ở đâu, đến thế nào

Mộ Trạch nằm ở vùng Bình Giang, phía tây Hải Dương cũ, gần ranh giới với vùng Hưng Yên. Sau khi Hải Dương hợp vào Hải Phòng năm 2025, làng thuộc Hải Phòng. Từ Hà Nội, đi theo quốc lộ hướng Hải Phòng rồi rẽ xuống vùng Bình Giang, khoảng một tiếng rưỡi. Đường vào làng là đường quê; ô tô nên đỗ ở khu vực đình hoặc nhà văn hoá theo chỉ dẫn của người dân.

"Làng tiến sĩ xứ Đông": nói thế nào cho đúng

Xứ Đông là cách gọi vùng Hải Dương xưa, một trong bốn trấn quanh kinh thành Thăng Long. Vùng này có nhiều làng khoa bảng, và Mộ Trạch thường đứng đầu danh sách khi người ta kể. Trong các khoa thi thời phong kiến, nhất là thời Lê và thời Mạc, làng có nhiều người đỗ tiến sĩ.

Về con số cụ thể, các tài liệu đưa ra khác nhau, tuỳ cách tính (người gốc làng hay người đã chuyển đi, có tính các khoa thời Trần với danh hiệu thái học sinh hay không). Vì vậy khi kể lại, nói "nhiều vị đỗ đại khoa" là chắc chắn hơn. Muốn biết chi tiết, có thể xem bia, bảng ở văn chỉ và nhà thờ họ, hoặc đọc các sách về khoa bảng Việt Nam.

Trong số người làng được nhắc nhiều có Vũ Phương Đề, tác giả "Công dư tiệp ký", tập sách ghi chép chuyện người, chuyện đất thời Lê. Ai thích đọc, nên tìm bản dịch tập sách này trước khi đi.

Dòng họ Vũ và chuyện ông tổ

Họ Vũ là họ lớn nhất, gắn chặt nhất với danh tiếng khoa bảng của Mộ Trạch. Theo gia phả và truyền thống của dòng họ, ông tổ là Vũ Hồn, người được cử sang làm quan ở đất Giao Châu từ thời Đường, rồi lập nghiệp ở vùng này. Đây là chuyện truyền trong gia phả, tức tư liệu của dòng họ, chứ không phải điều sử chính thống ghi chép kỹ. Nghe với lòng tôn trọng, và khi kể lại thì dùng "theo gia phả họ Vũ".

Ngoài họ Vũ, làng còn nhiều họ khác cũng có người đỗ đạt và có nhà thờ riêng. Đến đâu nên hỏi người trông coi nhà thờ họ ấy về những người đỗ của chính họ mình; mỗi họ có câu chuyện riêng.

Đọc gì trước khi đến

Muốn chuyến thăm có điểm tựa, có thể tìm đọc trước:

• "Công dư tiệp ký" của Vũ Phương Đề, bản dịch tiếng Việt: chọn vài mẩu chuyện về người, về đất thời Lê.
• Sách tra cứu về các nhà khoa bảng, như bộ "Các nhà khoa bảng Việt Nam" do các nhà nghiên cứu Hán Nôm biên soạn, để tra tên người làng đỗ ở khoa nào, làm quan gì.
• Các nghiên cứu về làng khoa bảng xứ Đông trong thư viện tỉnh, nếu muốn so Mộ Trạch với những làng khác cùng vùng.

Mang theo một tờ ghi chú vài cái tên tra được; khi đứng trước bảng ghi danh ở nhà thờ họ, tìm thấy đúng tên ấy là một niềm vui nhỏ rất thật.

Đi một vòng làng: xem gì

Trục làng và ngõ nhỏ

Nhiều người đến Mộ Trạch mô tả bố cục làng như hình xương cá: một trục đường chính chạy dọc làng, các ngõ nhỏ toả ra hai bên khá đều đặn. Đi bộ dọc trục chính rồi rẽ vào vài ngõ là thấy được cách làng xưa chia xóm, chia nhà. Ngõ hẹp, tường gạch cũ, cổng nhỏ – đi chậm, nói nhỏ, nhường đường cho xe máy.

Nhà thờ họ

Nhà thờ họ Vũ và các họ khác lưu hoành phi, câu đối, bảng ghi tên người đỗ đạt. Phần lớn chỉ mở dịp lễ, ngày giỗ tổ hoặc khi có người trông coi. Ngày thường, đứng ngoài ngắm cổng, đọc câu đối ngoài cổng là đủ; nếu muốn vào, hỏi hàng xóm xem ai giữ chìa khoá.

Giếng làng và đình

Giếng làng là chỗ quen thuộc của làng quê Bắc Bộ xưa, nơi người làng lấy nước, gặp nhau. Ở Mộ Trạch, giếng làng vẫn được người dân giữ gìn và kể chuyện. Đình làng là nơi sinh hoạt chung, có lễ hội đầu năm (kiến trúc đình có bài riêng ở nơi khác).

Văn chỉ

Nếu làng còn văn chỉ hoặc bia ghi danh người đỗ, đây là chỗ đáng dừng lâu nhất để hiểu truyền thống khoa cử. Không đặt đồ lên bia, không dựa vào bia để chụp ảnh.

Lịch một buổi gợi ý

Ai muốn nối thêm có thể kết hợp với các làng khoa bảng, di tích khác trong vùng Hải Dương cũ, hoặc đi tiếp về hướng Hưng Yên. Nhưng một buổi một làng là đủ nếu muốn có thời gian nói chuyện với người.

Làm khách ở Mộ Trạch

• Đến ngày rằm, mồng một thì nhiều nhà thờ họ mở cửa, nhưng cũng là ngày người làng cúng lễ; đứng xa, chờ họ xong mới hỏi chuyện.
• Không chụp gia phả, sổ sách trong nhà thờ họ khi chưa được phép.
• Không so bì giữa các họ hay giữa Mộ Trạch với làng khoa bảng khác.
• Không đi tắt qua sân nhà khi tìm đường giữa các ngõ.
• Trông trẻ nhỏ khi đứng gần giếng làng, ao; thành giếng thấp.
• Cảm ơn người dẫn đường; nếu có ảnh đẹp, gửi lại cho họ.

Mùa nào nên đến

Như nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ, Mộ Trạch dễ đi nhất vào mùa thu (tháng chín đến tháng mười một) và mùa xuân sau Tết, khi qua hết nồm. Đầu năm âm lịch, làng có lễ hội và các dòng họ tế tổ, họp mặt khuyến học; đến dịp này sẽ thấy rõ nếp làng nhưng đông người. Mùa hè đi sáng sớm, nghỉ trưa trong bóng mát.

Góc nhìn hôm nay: làng tiến sĩ giữ nếp học thế nào

Mộ Trạch hôm nay là làng nông thôn đang đổi thay: nhà mới, đường bê tông, con cháu đi làm xa. Nhưng các dòng họ vẫn giữ lệ khen thưởng con cháu học giỏi, ghi tên người đỗ đạt thời nay vào nhà thờ họ, họp mặt khuyến học đầu năm. Người đi thăm nên để ý cả hai lớp: tên người xưa trên bia, và tên con cháu thời nay trên những tấm bảng mới. Đó là chỗ thấy truyền thống còn sống chứ không chỉ nằm trong sách.