Đường lên bản vùng cao an toàn nhất khi ba điều được giữ: đi ban ngày, xe được kiểm phanh – lốp trước khi lên đèo, và có lịch dự phòng để dừng lại khi trời mưa lớn hoặc sương mù dày. Phần lớn tai nạn trên đường đèo phía Bắc và Tây Nguyên không đến từ độ dốc, mà từ đi vội, đi đêm, xuống dốc bằng phanh liên tục và cố vượt đoạn sạt lở. Bài này gom những điều người đi thăm bản nên biết trước khi lên đường, từ xe máy, ô tô tới xe khách.
Trước khi đi: lên kế hoạch theo trời, không theo lịch nghỉ
Người thành phố hay đặt lịch lên bản theo ngày nghỉ, rồi đi bằng mọi giá. Với đường đèo, lịch phải theo trời:
- Xem dự báo thời tiết nhiều ngày cho đúng vùng sẽ qua, nhất là cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở từ cơ quan khí tượng.
- Chừa một ngày dự phòng. Một đêm mưa to có thể làm đường tắc nửa ngày.
- Chia quãng đường ngắn hơn mức mình nghĩ. Đường đèo đi chậm hơn đường bằng rất nhiều; tính quãng đường theo giờ, không theo cây số.
- Báo lịch trình cho người nhà: đi đâu, ngủ ở đâu, khi nào tới.
Kiểm xe: năm thứ không được bỏ qua
| Bộ phận | Kiểm gì | Vì sao quan trọng ở đường đèo |
|---|---|---|
| Phanh | Má phanh còn dày, phanh ăn đều cả trước và sau | Xuống dốc dài, phanh làm việc liên tục |
| Lốp | Gai còn sâu, không nứt, đủ hơi | Mặt đường ẩm, có cát sỏi, rêu ở chỗ khuất nắng |
| Đèn | Đèn pha, đèn cốt, đèn xi nhan, đèn phanh đều sáng | Sương mù, hầm, đoạn rừng tối giữa ban ngày |
| Còi | Kêu rõ | Báo hiệu ở khúc cua khuất tầm nhìn |
| Xích, dầu máy, nước làm mát | Xích không chùng, dầu đủ, ô tô không thiếu nước làm mát | Leo dốc dài làm máy nóng |
Thuê xe máy ở thị trấn vùng cao thì kiểm các bộ phận trên ngay tại chỗ, chạy thử một đoạn dốc ngắn. Người lái phải có giấy phép lái xe phù hợp với loại xe; đội mũ bảo hiểm cài quai đúng cách, cả người ngồi sau.
Lái trên đèo: lên dốc, xuống dốc, vào cua
Xuống dốc
Sai lầm phổ biến nhất là xuống dốc dài bằng số cao và bóp phanh liên tục. Phanh nóng sẽ kém ăn hoặc mất tác dụng. Cách đúng: về số thấp để động cơ ghìm xe, phanh từng nhịp ngắn, không về số "mo" hay tắt máy thả dốc. Ô tô số tự động dùng chế độ số thấp hoặc phanh động cơ theo hướng dẫn của xe.
Lên dốc
Về số thấp trước khi vào dốc, không đợi xe hụt hơi giữa dốc mới về số. Không bám sát đuôi xe tải đang leo dốc — xe có thể chậm lại đột ngột hoặc trôi lùi.
Vào cua
Đi sát bên phải phần đường của mình, giảm tốc trước khi vào cua chứ không phanh gấp giữa cua. Cua khuất tầm nhìn thì bấm còi ngắn. Không vượt ở khúc cua, đỉnh dốc, trong sương mù. Xe tải, xe khách vào cua cần cả mặt đường — nhường cho họ.
Sương mù và trời tối
Các đèo cao phía Bắc thường có sương mù vào sáng sớm, chiều muộn và những ngày ẩm. Khi tầm nhìn chỉ còn vài chục mét:
- Bật đèn chiếu gần (đèn cốt), đèn sương mù nếu có; không bật đèn pha vì ánh sáng bị sương phản lại làm lóa.
- Giảm tốc độ, giữ khoảng cách xa hơn, bám theo vạch kẻ đường bên phải.
- Nếu không thấy đường nữa, tìm chỗ rộng an toàn để dừng, bật đèn khẩn cấp, chờ sương tan.
Không đi đêm trên đường đèo lạ. Đèn xe chỉ soi một đoạn ngắn, ổ gà, đá rơi, gia súc trên đường đều khó thấy. Kế hoạch tốt là tới chỗ ngủ trước khi trời tối ít nhất một giờ.
Mùa mưa: sạt lở, lũ quét, ngầm tràn
Ở miền núi phía Bắc, mưa lớn thường tập trung khoảng tháng 6 tới tháng 9; Tây Nguyên mưa từ khoảng tháng 5 tới tháng 10. Đây là những mùa cần cảnh giác nhất.
Dấu hiệu sạt lở sắp xảy ra
- Đá nhỏ, đất lăn xuống mặt đường liên tục.
- Nước đục chảy từ taluy xuống bất thường.
- Vết nứt mới trên mặt đường, trên sườn đồi; cây nghiêng bất thường.
- Tiếng ầm ầm từ phía núi.
Thấy những dấu hiệu này: không dừng xe ngay dưới taluy, đi nhanh qua đoạn đó nếu còn an toàn, hoặc quay lại. Đoạn đã sạt thì không cố vượt qua đống đất đá vừa đổ — thường sẽ có đợt sạt tiếp theo.
Ngầm tràn và suối
Khi nước đang chảy qua ngầm tràn, cầu tràn, không cố cho xe đi qua, kể cả khi thấy nước "chỉ ngập bánh". Dòng chảy mạnh có thể cuốn xe máy, thậm chí ô tô. Chờ nước rút hoặc đi đường khác.
Sức khoẻ trên đường: say xe, lạnh, mất nước
Các bản, đèo cao ở Việt Nam phần lớn ở độ cao dưới hai nghìn rưỡi mét, nên chứng say độ cao thực sự rất hiếm gặp. Những gì người đi đường hay gặp là:
- Say xe ở đường nhiều cua: ngồi ghế trước, nhìn xa về phía đường, ăn nhẹ trước khi đi, mở cửa sổ cho thoáng. Trẻ nhỏ hay say xe thì dừng nghỉ thường xuyên.
- Lạnh trên xe máy: gió đèo mùa đông làm người lái tê tay, phản xạ chậm. Găng tay, áo gió, khăn che cổ là bắt buộc chứ không phải đồ thêm.
- Mất nước và mệt: uống nước đều, dừng nghỉ mỗi một, hai giờ.
- Người có bệnh tim mạch, hô hấp: hỏi bác sĩ trước chuyến đi lên vùng lạnh, mang theo thuốc đang dùng.
Khi có sự cố: gọi ai
- 115 — cấp cứu y tế: người bị thương, ngất, khó thở.
- 114 — cứu nạn, cứu hộ, cháy nổ: xe rơi xuống vực, người mắc kẹt, sạt lở vùi người.
- 113 — công an: tai nạn giao thông, cần hỗ trợ an ninh.
Khi gọi, nói rõ: đang ở đèo nào, gần cột cây số hay bản nào, bao nhiêu người, tình trạng ra sao. Ở chỗ sóng yếu, đi lên đoạn cao hơn để gọi; nhờ xe đi ngang báo giúp ở trạm gần nhất. Bật đèn khẩn cấp, đặt vật cảnh báo phía sau xe hỏng để xe khác thấy từ xa.
Góc nhìn hôm nay
Đường lên các bản vùng cao đã tốt hơn nhiều so với vài chục năm trước, và chính vì đường tốt hơn mà người ta đi nhanh hơn, chủ quan hơn. Những cung đường dài trong núi, đi bộ nhiều ngày là chuyện của chuẩn bị chuyên sâu; với người đi thăm bản, chỉ cần nhớ: đi chậm, đi ngày, nghe người địa phương. Người bản biết đoạn nào hay sạt, giờ nào sương xuống — hỏi họ trước khi đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Đi xe máy lên vùng cao cần chuẩn bị gì?
Kiểm phanh, lốp, đèn, còi, xích và dầu máy; có giấy phép lái xe phù hợp; đội mũ bảo hiểm cài quai; mang găng tay, áo gió, áo mưa. Lên kế hoạch đi ban ngày và chừa một ngày dự phòng.
Xuống dốc đèo dài phải làm sao cho an toàn?
Về số thấp để động cơ ghìm xe, phanh từng nhịp ngắn, không bóp phanh liên tục và không thả dốc khi tắt máy hay về số không. Phanh quá nóng sẽ mất tác dụng.
Mùa nào đi đường đèo nguy hiểm nhất?
Mùa mưa, ở miền núi phía Bắc thường khoảng tháng 6 tới tháng 9, Tây Nguyên khoảng tháng 5 tới tháng 10, là lúc dễ sạt lở và lũ quét. Mùa đông thì sương mù và lạnh là rủi ro chính.
Lên Sa Pa, Hà Giang có bị say độ cao không?
Hiếm khi. Các điểm đến ở vùng cao Việt Nam phần lớn thấp hơn mức thường gây say độ cao. Mệt mỏi trên đường chủ yếu do say xe, lạnh và mất nước.
Gặp tai nạn trên đèo thì gọi số nào?
Gọi 115 khi cần cấp cứu y tế, 114 khi cần cứu nạn cứu hộ, 113 khi cần công an. Nói rõ tên đèo, cột cây số hoặc bản gần nhất và số người bị nạn.
