Khu mộ và đền thờ Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) nằm ở vùng Ba Tri, thuộc Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau sắp xếp năm 2025. Ba Tri không phải quê sinh của ông – ông sinh ở làng Tân Thới, Gia Định – mà là nơi ông về sống từ những năm 1860, khi không chịu ở lại vùng đất đã bị thực dân Pháp chiếm, rồi dạy học, bốc thuốc, viết văn cho đến lúc mất. Đến đây, khách viếng mộ ông và bà, thăm đền thờ, nhà trưng bày, và nghe người Ba Tri kể về "cụ Đồ Chiểu" như kể về một người ông trong xóm.
Ba Tri ở đâu, đến thế nào
Ba Tri nằm ở phía đông Bến Tre cũ, gần biển, giữa vùng cù lao kẹp giữa các nhánh sông Tiền. Từ trung tâm Bến Tre cũ đi khoảng ba mươi lăm, bốn mươi cây số, chừng một tiếng. Từ Thành phố Hồ Chí Minh đi về Bến Tre cũ rồi xuôi tiếp xuống Ba Tri, tổng cộng khoảng ba tiếng tuỳ đường.
Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu nằm gần trung tâm vùng Ba Tri; hỏi "mộ cụ Đồ Chiểu" hay "đền Nguyễn Đình Chiểu" là người dân chỉ được. Đường đến khu di tích là đường nhựa, ô tô vào được.
Cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu: từ Gia Định về Ba Tri
Những mốc chính của đời ông được ghi nhận khá thống nhất:
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| 1822 | Sinh ở làng Tân Thới, phủ Tân Bình, Gia Định. Cha là người gốc Thừa Thiên vào làm việc ở Gia Định. |
| 1843 | Đỗ tú tài ở trường thi Gia Định. |
| Cuối thập niên 1840 | Ra Huế chuẩn bị thi tiếp thì nghe tin mẹ mất, bỏ thi về chịu tang. Trên đường về ông bị bệnh nặng rồi mù cả hai mắt. |
| Thập niên 1850 | Về Gia Định mở trường dạy học, làm thuốc; người đời gọi là "Đồ Chiểu". |
| 1859 – 1862 | Pháp đánh chiếm Gia Định và các tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Ông lánh về Cần Giuộc, rồi khi miền Đông mất, ông về Ba Tri. |
| 1862 – 1888 | Sống ở Ba Tri, dạy học, bốc thuốc, sáng tác; từ chối mọi lời mời mọc của chính quyền thực dân. |
| 1888 | Mất ở Ba Tri. |
Nhiều người nhầm Ba Tri là quê sinh của ông. Khi kể lại, nói "Ba Tri là nơi ông sống những năm cuối đời và yên nghỉ" là chính xác.
Tác phẩm: nhắc cho đủ, đọc cho đúng chỗ
Nguyễn Đình Chiểu được biết nhiều nhất qua truyện thơ Nôm "Lục Vân Tiên", tác phẩm được người Nam Bộ truyền miệng, nói thơ, ngâm thơ qua nhiều thế hệ. Ông còn viết "Dương Từ – Hà Mậu", "Ngư Tiều y thuật vấn đáp" (sách thuốc viết dưới dạng thơ) và nhiều bài văn tế, thơ điếu, trong đó nổi tiếng nhất là "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc". Bình giảng tác phẩm là việc của các trang chuyên về văn chương; ở đây chỉ gợi ý: đọc lại vài đoạn "Lục Vân Tiên" trước khi đi, và nếu có dịp, nghe một người lớn tuổi ở Ba Tri nói thơ Vân Tiên – đó là cách tác phẩm vẫn sống ở miền Tây.
Nói thơ Vân Tiên: cách tác phẩm sống ở miền Tây
Ở Nam Bộ, "Lục Vân Tiên" không chỉ được đọc mà còn được "nói thơ": người kể ngân nga theo một làn điệu riêng, kể từng đoạn cho cả xóm nghe trong những buổi tối không có điện. Nhiều ông bà miền Tây thuộc lòng hàng trăm câu, có khi không biết chữ mà vẫn nói được. Một số câu trong truyện đã thành lời ăn tiếng nói thường ngày của người Nam Bộ khi khen người tốt, chê kẻ bạc.
Khi đến Ba Tri, nếu gặp một cụ già sẵn lòng, có thể hỏi xin nghe vài câu. Đừng quay phim khi chưa xin phép, đừng thúc ép; nhiều cụ ngại khi có người lạ. Nghe xong, một lời cảm ơn chân thành và một câu hỏi về kỷ niệm ngày xưa thường làm cụ vui hơn mọi lời khen.
Khu di tích ở Ba Tri: đi một vòng xem gì
- Khu mộ: mộ Nguyễn Đình Chiểu và mộ bà vợ nằm cạnh nhau. Khách thắp hương, đứng lặng một lúc.
- Đền thờ: nơi thờ ông, có hoành phi, câu đối, tượng. Người dân trong vùng đến thắp hương ngày giỗ, ngày rằm.
- Nhà trưng bày: tư liệu về cuộc đời, các bản in tác phẩm, hiện vật. Dành thời gian ở đây để nắm các mốc.
- Khuôn viên: cây xanh, lối đi, hợp để ngồi nghỉ và đọc vài câu thơ mang theo.
Cũng ở vùng Ba Tri còn có mộ nữ sĩ Sương Nguyệt Anh, con gái ông, người được nhắc đến như nữ chủ bút báo chí đầu tiên ở Việt Nam, và mộ nhà giáo Võ Trường Toản, người thầy của nhiều nhà nho Gia Định thế kỷ 18. Hỏi người trông coi để được chỉ đường nếu muốn đi thêm.
Lịch một ngày gợi ý từ Bến Tre cũ
| Giờ | Việc |
|---|---|
| 7:00 | Xuất phát từ trung tâm Bến Tre cũ |
| 8:00 – 9:30 | Khu mộ, đền thờ, nhà trưng bày Nguyễn Đình Chiểu |
| 9:30 – 11:00 | Ghé mộ Sương Nguyệt Anh hoặc mộ Võ Trường Toản trong vùng |
| Trưa | Ăn trưa, nghỉ ngơi; tránh nắng gắt |
| Chiều | Đi về phía biển Ba Tri hoặc trở về |
Ba Tri gần biển, có những vùng rừng ngập mặn và bãi bồi; ai thích thiên nhiên có thể dành buổi chiều cho vùng ven biển. Chuyện miệt vườn, sông nước miền Tây có các bài riêng.
Đi mùa nào
Nam Bộ có hai mùa rõ rệt: mùa khô khoảng tháng mười hai đến tháng tư, mùa mưa khoảng tháng năm đến tháng mười một. Mùa khô đường sá thuận tiện, ít mưa, nhưng nắng gắt giữa trưa; mùa mưa thường mưa rào buổi chiều, sáng vẫn đi được. Cuối mùa khô, vùng ven biển như Ba Tri có thể bị xâm nhập mặn, nước ngọt khan hiếm hơn; khách nên tiết kiệm nước khi ở nhà dân.
Ngày giỗ cụ Đồ Chiểu hằng năm, khu di tích thường có lễ tưởng niệm, người dân trong vùng về đông. Đến đúng dịp sẽ thấy tình cảm của người Ba Tri với ông, nhưng cũng đông; hỏi trước ban quản lý di tích về ngày giờ cụ thể.
Làm khách ở Ba Tri
- Ăn mặc kín đáo khi vào đền thờ, khu mộ.
- Thắp hương ở nơi quy định, góp công đức vào hòm.
- Hỏi chuyện người lớn tuổi nếu có dịp: "Hồi nhỏ ông bà có nghe nói thơ Vân Tiên không?" thường mở ra nhiều câu chuyện.
- Nhận lời mời nước: người miền Tây hiếu khách, mời ly nước, ly trà là thường; nhận và cảm ơn là phải phép.
- Trông trẻ nhỏ khi đi ven sông, ven biển, bờ kênh.
Góc nhìn hôm nay: người thầy mù không rời đất
Điều đáng mang về từ Ba Tri là hình ảnh một người mù, không làm quan, không giàu có, chọn rời nhà để không phải sống dưới quyền kẻ chiếm đất, rồi suốt hai mươi sáu năm ở một vùng quê ven biển, dạy chữ, chữa bệnh, viết văn. Kể cho con cháu nghe câu chuyện ấy, kèm vài câu "Lục Vân Tiên" mà ông bà miền Tây thuộc lòng, là cách để chuyến thăm sống lâu.
Câu hỏi thường gặp
Mộ Nguyễn Đình Chiểu ở đâu?
Mộ Nguyễn Đình Chiểu ở vùng Ba Tri, thuộc Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau sắp xếp năm 2025. Khu di tích có mộ ông và bà, đền thờ và nhà trưng bày.
Nguyễn Đình Chiểu quê ở đâu?
Ông sinh năm 1822 ở làng Tân Thới, phủ Tân Bình, Gia Định. Cha ông là người gốc Thừa Thiên. Ba Tri là nơi ông sống từ những năm 1860 đến khi mất năm 1888.
Vì sao Nguyễn Đình Chiểu về sống ở Ba Tri?
Khi thực dân Pháp chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ vào đầu thập niên 1860, ông không chịu sống trên vùng đất bị chiếm nên dời về Ba Tri, dạy học, bốc thuốc và sáng tác ở đó.
Vì sao gọi là cụ Đồ Chiểu?
Vì ông mở trường dạy học, người đời gọi thầy dạy chữ là ông đồ, nên gọi ông là Đồ Chiểu. Ông bị mù từ khi còn trẻ nhưng vẫn dạy học, làm thuốc và viết văn.
Đi Ba Tri thăm mộ Nguyễn Đình Chiểu mất bao lâu?
Từ trung tâm Bến Tre cũ khoảng một tiếng, từ Thành phố Hồ Chí Minh khoảng ba tiếng. Thăm khu di tích mất chừng một tiếng rưỡi.
